Գիորգի Թումասյանի ուղին
Կրթություն
Համալսարան ընդունվելու պահին ինձ հետաքրքրում էին ոչ թե ակնթարթային քաղաքական իրադարձությունները, այլ ժողովուրդների պատմական ճակատագրերը որոշող խորքային, հիմնարար մեխանիզմները։ Հենց այս փնտրտուքն էլ ինձ բերեց միջազգային հարաբերությունների ոլորտ։
2012 թվականին ես ընդունվեցի Թբիլիսիի Ազատ համալսարան՝ այն բուհը, որն իմ կրթական նպատակների և ազատ մտածողության զարգացման համար համարում էի լավագույն ընտրությունը Վրաստանում։ Կախա Բենդուքիձեի հիմնադրած համալսարանը բացառիկ մտավոր միջավայր էր․ դրա հիմքում այն բարեփոխիչի տեսլականն էր, ով դարձավ «վրացական տնտեսական հրաշքի» գլխավոր ճարտարապետներից մեկը։ 2004–2007 թվականների բարեփոխումների շրջանում Վրաստանը կտրուկ բարելավեց գործարար միջավայրը, իսկ Համաշխարհային բանկի «Doing Business 2007» զեկույցում ճանաչվեց գործարար կարգավորումների բարեփոխումների առաջատար երկիրը։
Համալսարանը գործում էր ընդհանուր բազային կրթության արևմտյան առաջադեմ համակարգով, որը ծառայում էր որպես համակարգային մտածողության ձևավորման անզիջում դարբնոց։ Այս մոտեցման էությունն այն էր, որ նեղ մասնագիտացումից առաջ մենք ուսումնասիրում էինք ճշգրիտ, տնտեսագիտական և հասարակական գիտություններն ընդգրկող հիմնարար առարկաներ։
Այդ ուսումնական ծրագիրը ներառում էր մտածողության մաթեմատիկական և տրամաբանական ալգորիթմների, տնտեսագիտության հիմունքների, մարդկության տնտեսական զարգացման պատմության և ժամանակակից գլոբալ տնտեսության առարկաները։ Զուգահեռաբար հիմնարար գիտելիքներ էինք ստանում հումանիտար և հասարակական գիտություններից՝ ուսումնասիրելով փիլիսոփայություն, մարդաբանություն, ընդհանուր և սոցիալական հոգեբանություն, ինչպես նաև սոցիոլոգիա։ Նման միջառարկայական շրջանակը ձևավորում էր յուրահատուկ ունակություն՝ ցանկացած լայնածավալ գործընթաց մաքրելու տեղեկատվական աղբից և տեսնելու դրա կոշտ ֆիզիկական, տնտեսական ու սոցիալական կմախքը։
Հենց այս ամուր հիմքի վրա էր կառուցվում իմ հիմնական մասնագիտացումը՝ միջազգային հարաբերությունները, որը ես համալրեցի երկրորդ մասնագիտացմամբ՝ միջազգային և հանրային իրավունքով։ Ընտրությունը միանգամայն գիտակցված էր։ Այդ պահին ինձ թվում էր, թե պետությունների ուժի և թուլության մասին հարցերի պատասխաններն անհրաժեշտ է փնտրել արտաքին միջավայրում։ Հենվելով ընդհանուր կրթության արդեն ձևավորված վերլուծական ապարատի վրա՝ ես ձգտում էի հասկանալ, թե ինչպես է կառուցված աշխարհակարգը, ինչպես են որոշումները կայացվում գլոբալ մակարդակում, ինչպես են գործում ռազմական դաշինքները, դիվանագիտությունը և միջազգային իրավական ինստիտուտները։ Ես ցանկանում էի հասկանալ, թե ինչու են որոշ պետություններ ի վիճակի հաջողությամբ թելադրել իրենց պայմանները համաշխարհային ասպարեզում, իսկ մյուսները վերածվում են ուրիշների քաղաքականության պասիվ օբյեկտների։
Սակայն որքան առաջ էի շարժվում համաշխարհային քաղաքականության ուսումնասիրության մեջ, այնքան ավելի ակնհայտ էր դառնում մեկ այլ՝ շատ ավելի կոշտ օրինաչափություն։ Համալսարանի պատերից ներս, որտեղ արմատական բարեփոխումների ոգին էր որոշում մտածողությունը, ես սկսեցի նկատել. միևնույն միջազգային պայմանները տարբեր երկրների համար հանգեցնում էին տրամագծորեն հակառակ արդյունքների։ Համադրելի արտաքին պայմաններում և միանման սպառնալիքների ճնշման տակ գտնվող պետությունները ցուցադրում էին կայունության, անվտանգության և զարգացման բոլորովին տարբեր մակարդակ։ Աստիճանաբար ես հանգեցի մի եզրակացության, որը շրջեց իմ գիտակցությունը. ազգի ճակատագիրն ի վերջո որոշում են ոչ թե արտաքին խաղացողները կամ դաշնակիցների բարեհաճությունը, այլ նրա սեփական ինստիտուտների որակը։ Արտաքին քաղաքականությունը ներքին ուժի պրոյեկցիան է։
Այս գիտակցումն ինձ տրամաբանորեն առաջնորդեց դեպի հաջորդ փուլ։ Եթե բակալավրիատը փորձ էր հասկանալու, թե ինչպես է կառուցված աշխարհը պետության շուրջ, ապա մագիստրատուրան պետք է տար այն հարցի պատասխանը, թե ներսից ինչպես է կառուցված հենց ինքը՝ պետությունը։
2016 թվականին ես բարձր արդյունքներով հանձնեցի Վրաստանի մագիստրատուրայի միասնական ազգային և համալսարանի ընդունելության քննությունները։ Ընդունվեցի պետական կառավարման անգլալեզու միջազգային ծրագիր, որը համատեղ իրականացնում էին Շպայերի պետական կառավարման գերմանական համալսարանն ու Թբիլիսիի պետական համալսարանը՝ ստանալով 100% պետական ֆինանսավորում։
Շպայերի համալսարանը հանրային կառավարման եվրոպական բարձրագույն դպրոցի բացառիկ նմուշ է։ 1947 թվականին ֆրանսիական École nationale d’administration-ի (ENA) օրինակով հիմնադրված Շպայերի համալսարանը մասնագիտացած է հանրային կառավարման գիտությունների, հետազոտությունների և պետական ծառայողների պատրաստման ու վերապատրաստման ոլորտներում։ Այն պետական կառավարման բարձր որակավորում ունեցող կադրերի պատրաստման կենտրոն է, որի գործունեությունը համատեղ ապահովում են Գերմանիայի դաշնային մակարդակն ու բոլոր 16 երկրամասերը։ Ուսուցումը կրում է խորը միջառարկայական բնույթ (իրավունք, տնտեսագիտություն, քաղաքագիտություն), իսկ կամերային ձևաչափն ապահովում է անմիջական շփում գերմանական պետական համակարգի գործող ճարտարապետների հետ։
Իմ ուշադրության կենտրոնը վերջնականապես տեղափոխվեց միջազգային քաղաքականությունից դեպի իշխանության ներքին ճարտարապետություն։ Ես ուսումնասիրում էի պետական կառավարումը, գործադիր ուղղահայացի կառուցվածքը, համակարգային բարեփոխումները և ինստիտուցիոնալ որոշումների մոդելավորման մեթոդները։ Ավելի ու ավելի հստակ էր դառնում․ պետության կայունությունը չափվում է ոչ թե պաթետիկ կարգախոսներով կամ առաջնորդների խարիզմայով, այլ այն ինստիտուտների գործունակությամբ, որոնք պարտավոր են աշխատել շվեյցարական ճշգրիտ ժամացույցի պես՝ անկախ կառավարական կաբինետներում նստած կոնկրետ անձերից։
Համալսարանական կրթությանը զուգահեռ ես ձգտում էի հասանելիություն ստանալ ռազմավարական մտքի համաշխարհային լավագույն կենտրոններին՝ վերապատրաստումներ անցնելով Եվրոպայում և Միացյալ Նահանգներում։ Այդ ծրագրերից յուրաքանչյուրը թույլ էր տալիս պետականության ֆենոմենը դիտարկել նոր տեսանկյունից։ 2014 թվականին ԱՄՆ Մերիլենդի համալսարանի ծրագրով ես ուսումնասիրեցի եվրաատլանտյան անվտանգության ճարտարապետությունը և ՆԱՏՕ-ի ու ԵՄ-ի փոխգործակցության մեխանիզմները։ Վաշինգտոնի առանցքային պետական ինստիտուտներում անցկացված վերլուծական հանդիպումներն ինձ թույլ տվեցին ներսից տեսնել ամերիկյան դիվանագիտական մեքենայի գործունեության գործնական, աչքից թաքնված կողմը։ 2015 թվականին Լեհաստանում Դիվանագիտության եվրոպական ակադեմիայի դասընթացն ինձ տվեց բազմակողմ բանակցությունների պրակտիկայի և եվրոպական կառույցներում որոշումների կայացման մեխանիզմների ըմբռնումը։
Վերադառնալով տարածաշրջանային մակարդակ՝ ես հասկացա, որ ընդհանուր գիտելիքները պետք է կիրառել՝ հաշվի առնելով կովկասյան իրականությունը։ «Ազգային անվտանգություն և պետական քաղաքականություն» ծրագիրը Վրաստանի ռազմավարական և միջազգային հետազոտությունների հիմնադրամում (Վրաստանի առաջատար անկախ վերլուծական կենտրոնում) ինձ տվեց տարածաշրջանային սպառնալիքների, պաշտպանական քաղաքականության և ճգնաժամային պլանավորման պրոֆեսիոնալ ռազմավարական վերլուծության դպրոց։ Դրան անմիջապես հաջորդեց մասնակցությունը Եվրոպայի խորհրդի Քաղաքական հետազոտությունների թբիլիսյան դպրոցի ծրագրին, ինչը թույլ տվեց ընկղմվել երիտասարդ առաջնորդների միջազգային միջավայր, որտեղ փակ քննարկումների ռեժիմով մանրակրկիտ վերլուծվում էին ժողովրդավարության, իրավունքի գերակայության և ինստիտուցիոնալ զարգացման հարցերը։
Իմ մոտեցման ձևավորման վրա մեթոդաբանական մեծ ազդեցություն թողեց Հյուսիսային Տեխասի համալսարանի հանրային քաղաքականության վերլուծության ծրագիրը։ Հենց այնտեղ ես յուրացրի քաղաքականության վերլուծության արվեստը՝ պետական որոշումների խիստ գնահատումը ոչ թե քաղաքական նախասիրությունների կամ կուսակցական գաղափարախոսության պրիզմայով, այլ մաթեմատիկորեն չափելի արդյունքների, ռիսկերի և հասարակության համար երկարաժամկետ հետևանքների միջոցով։ Պետական կառավարումն ինձ համար ընդմիշտ դադարեց լինել գեղեցիկ ճառերի արվեստ՝ վերածվելով համակարգերի նախագծման խիստ գիտության։
Տարիներ անց՝ 2023 թվականին, այս մտավոր որոնումներն ինձ բերեցին Սթենֆորդի համալսարանի Ժողովրդավարության, զարգացման և իրավունքի գերակայության կենտրոնի Զարգացման առաջնորդության ակադեմիայի կրթական ծրագիր։ Այդ փորձի շարունակությունը դարձավ իմ անդամակցությունը համալսարանի «Փոփոխությունների առաջնորդների ցանցին»՝ Leadership Network for Change-ին։ Ֆրենսիս Ֆուկույամայի և այլ քաղաքական մտածողների ու բարեփոխիչների հետ աշխատանքը խորացրեց պետության ինստիտուցիոնալ հզորության մասին իմ պատկերացումները և օգնեց հստակեցնել տեսլականս։ Պետության պատմական հաջողությունը որոշվում է ոչ թե նրա բնական պաշարների ծավալով, ոչ թե տարածքի մասշտաբով և ոչ էլ նույնիսկ բնակչության թվաքանակով։ Այն որոշվում է կառավարման որակով և էլիտաների ռազմավարական խորաթափանցությամբ։
Իսրայելի, Սինգապուրի, Հարավային Կորեայի, ԱՄԷ-ի և Շվեյցարիայի փորձը, ինչպես նաև հետպատերազմյան Գերմանիայի ու Ճապոնիայի ֆենոմենալ վերածնունդը, անընդհատ ինձ ապացուցում էին մեկ անբեկանելի ճշմարտություն. ցանկացած պետություն, թեկուզ փոքր, կարևոր ռեսուրսներից զուրկ, բազմաթիվ հակամարտություններ վերապրած կամ թշնամական շրջապատման օղակում սեղմված, ունակ է կատարել պատմական թռիչք և դառնալ պատմության իսկական սուբյեկտ։ Բայց այդ կարգավիճակն ինքնաբերաբար չի տրվում։
Դրա համար ազգը պետք է ունենա արդյունավետ ինստիտուտներ, երկաթյա կամք, երկարաժամկետ ռազմավարություն և պատրաստակամություն՝ ամբողջությամբ ներդրումներ կատարելու իր գլխավոր ակտիվի՝ մարդկային կապիտալի, հատկապես նոր սերնդի մեջ։
Այդ պահին ապագա դոկտրինի առանձին տարրերը սկսեցին վերածվել մոնոլիտ համակարգի։ Իմ ակադեմիական հիմքը դուրս եկավ պարզ գիտելիքների կուտակման շրջանակներից։ Ես ավելի ու ավելի հաճախ էի մտքերով վերադառնում Հայաստանին՝ հասկանալով, որ նրա գլխավոր գոյաբանական հարցը հնչում է այսպես. ինչպիսի՞ն պետք է դառնա հայկական պետության ճարտարապետությունը, որպեսզի մեկ սերունդ անց այն կարողանա հենվել բացառապես սեփական, անխորտակելի պետական ուժի վրա։