გიორგი ტუმასიანის გზა
განათლება
უნივერსიტეტში ჩაბარებისას ჩემი ინტერესის საგანი იყო არა მიმდინარე პოლიტიკური მოვლენები, არამედ ის ღრმა, ფუნდამენტური მექანიზმები, რომლებიც ხალხების ისტორიულ ბედს განსაზღვრავს. სწორედ ამ ძიებამ მიმიყვანა საერთაშორისო ურთიერთობების სფერომდე.
2012 წელს ჩავაბარე თბილისის თავისუფალ უნივერსიტეტში — უმაღლეს სასწავლებელში, რომელსაც ჩემი საგანმანათლებლო მიზნებისა და თავისუფალი აზროვნების განვითარებისთვის საქართველოში საუკეთესო არჩევანად მივიჩნევდი. კახა ბენდუქიძის მიერ დაარსებული უნივერსიტეტი გამორჩეული ინტელექტუალური გარემო იყო: მას საფუძვლად ედო იმ რეფორმატორის ხედვა, რომელიც „ქართული ეკონომიკური სასწაულის“ ერთ-ერთ მთავარ არქიტექტორად იქცა. 2004–2007 წლების რეფორმების პერიოდში საქართველომ მკვეთრად გააუმჯობესა ბიზნესგარემო, ხოლო მსოფლიო ბანკის „Doing Business 2007“ ანგარიშში ბიზნესის რეგულირების რეფორმების ლიდერ ქვეყნად დასახელდა.
უნივერსიტეტი ზოგადი საბაზისო განათლების მოწინავე დასავლური სისტემით მუშაობდა, რომელიც სისტემური აზროვნების ჩამოყალიბების უკომპრომისო სამჭედლოს წარმოადგენდა. ამ მიდგომის არსი ის იყო, რომ ვიწრო სპეციალიზაციამდე ვსწავლობდით ფუნდამენტურ საგნებს, რომლებიც ზუსტ, ეკონომიკურ და საზოგადოებრივ მეცნიერებებს მოიცავდა.
ეს სასწავლო პროგრამა მოიცავდა აზროვნების მათემატიკურ და ლოგიკურ ალგორითმებს, ეკონომიკის საფუძვლებს, კაცობრიობის ეკონომიკური განვითარების ისტორიასა და თანამედროვე გლობალურ ეკონომიკას. პარალელურად ფუნდამენტურ ცოდნას ვიღებდით ჰუმანიტარული და საზოგადოებრივი მეცნიერებებიდან: ვსწავლობდით ფილოსოფიას, ანთროპოლოგიას, ზოგად და სოციალურ ფსიქოლოგიას, ასევე სოციოლოგიას. ასეთი ინტერდისციპლინური ჩარჩო განსაკუთრებულ უნარს გვიყალიბებდა — ნებისმიერი მასშტაბური პროცესი ინფორმაციული ნაგვისგან გაგვეწმინდა და მისი მკაცრი ფიზიკური, ეკონომიკური და სოციალური ჩონჩხი დაგვენახა.
სწორედ ამ მყარ საფუძველზე აიგო ჩემი ძირითადი სპეციალიზაცია — საერთაშორისო ურთიერთობები, რომელსაც მეორე სპეციალიზაცია, საერთაშორისო და საჯარო სამართალი, დავუმატე. ეს სრულიად გააზრებული არჩევანი იყო. იმ დროს მეჩვენებოდა, რომ სახელმწიფოების სიძლიერისა და სისუსტის შესახებ კითხვებზე პასუხები გარე გარემოში უნდა მეძებნა. ზოგადი განათლების ფარგლებში უკვე ჩამოყალიბებულ ანალიტიკურ აპარატზე დაყრდნობით ვცდილობდი გამეგო, როგორ არის მოწყობილი მსოფლიო წესრიგი, როგორ მიიღება გადაწყვეტილებები გლობალურ დონეზე, როგორ მოქმედებს სამხედრო ალიანსები, დიპლომატია და საერთაშორისო სამართლებრივი ინსტიტუტები. მინდოდა გამეგო, რატომ ახერხებს ზოგი სახელმწიფო მსოფლიო ასპარეზზე საკუთარი პირობების წარმატებით კარნახს, მაშინ როცა სხვები სხვისი პოლიტიკის პასიურ ობიექტებად იქცევიან.
თუმცა რაც უფრო ვუღრმავდებოდი მსოფლიო პოლიტიკის შესწავლას, მით უფრო თვალსაჩინო ხდებოდა სხვა, გაცილებით მკაცრი კანონზომიერება. უნივერსიტეტის კედლებში, სადაც აზროვნებას რადიკალური რეფორმების სულისკვეთება განსაზღვრავდა, შევამჩნიე, რომ ერთი და იგივე საერთაშორისო პირობები სხვადასხვა ქვეყნისთვის დიამეტრულად საპირისპირო შედეგებს იწვევდა. შესადარებელ გარე პირობებში და მსგავსი საფრთხეების წნეხის ქვეშ მყოფი სახელმწიფოები სტაბილურობის, უსაფრთხოებისა და განვითარების სრულიად განსხვავებულ დონეებს აჩვენებდნენ. თანდათან მივედი დასკვნამდე, რომელმაც ჩემი ცნობიერება გარდაქმნა: ერის ბედს საბოლოოდ განსაზღვრავს არა გარე მოთამაშეები ან მოკავშირეთა კეთილგანწყობა, არამედ საკუთარი ინსტიტუტების ხარისხი. საგარეო პოლიტიკა შინაგანი ძალის პროექციაა.
ამ გაცნობიერებამ ლოგიკურად მიმიყვანა შემდეგ ეტაპამდე. თუ ბაკალავრიატი იმის გაგების მცდელობა იყო, როგორ არის მოწყობილი სამყარო სახელმწიფოს გარშემო, მაგისტრატურას უნდა გაეცა პასუხი კითხვაზე, როგორ არის შიგნიდან მოწყობილი თავად სახელმწიფო.
2016 წელს მაღალი შედეგებით ჩავაბარე საქართველოს საერთო სამაგისტრო და უნივერსიტეტის მისაღები გამოცდები. ჩავირიცხე საჯარო მმართველობის ინგლისურენოვან საერთაშორისო პროგრამაზე, რომელსაც ერთობლივად ახორციელებდნენ შპაიერის გერმანული ადმინისტრაციულ მეცნიერებათა უნივერსიტეტი და თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, და მივიღე 100%-იანი სახელმწიფო დაფინანსება.
შპაიერის უნივერსიტეტი საჯარო მმართველობის ევროპული უმაღლესი სკოლის გამორჩეული მაგალითია. 1947 წელს ფრანგული École nationale d’administration-ის (ENA) მოდელის მიხედვით დაარსებული უნივერსიტეტი სპეციალიზებულია საჯარო მმართველობის მეცნიერებებში, კვლევებსა და საჯარო მოხელეთა მომზადებასა და გადამზადებაში. იგი საჯარო მმართველობის მაღალკვალიფიციური კადრების მომზადების ცენტრია, რომლის საქმიანობას ერთობლივად უზრუნველყოფენ გერმანიის ფედერალური ხელისუფლება და მისი 16-ვე ფედერალური მიწა. სწავლება ღრმად ინტერდისციპლინურია და აერთიანებს სამართალს, ეკონომიკასა და პოლიტიკურ მეცნიერებას, ხოლო მცირე ჯგუფების ფორმატი უშუალო ურთიერთობის შესაძლებლობას იძლევა გერმანიის სახელმწიფო სისტემის მოქმედ არქიტექტორებთან.
ჩემი ყურადღების ცენტრმა საერთაშორისო პოლიტიკიდან საბოლოოდ გადაინაცვლა ხელისუფლების შიდა არქიტექტურაზე. ვსწავლობდი საჯარო მმართველობას, აღმასრულებელი ვერტიკალის სტრუქტურას, სისტემურ რეფორმებსა და ინსტიტუციური გადაწყვეტილებების მოდელირების მეთოდებს. სულ უფრო მკაფიო ხდებოდა: სახელმწიფოს სტაბილურობა იზომება არა პათეტიკური ლოზუნგებით ან ლიდერების ქარიზმით, არამედ იმ ინსტიტუტების ქმედითობით, რომლებიც ზუსტი შვეიცარიული საათივით უნდა მუშაობდეს, სამთავრობო კაბინეტებში მსხდომი კონკრეტული პირებისგან დამოუკიდებლად.
საუნივერსიტეტო განათლების პარალელურად ვცდილობდი სტრატეგიული აზროვნების მსოფლიოს საუკეთესო ცენტრებთან წვდომა მომეპოვებინა და გადამზადების პროგრამებს ევროპასა და შეერთებულ შტატებში გავდიოდი. თითოეული მათგანი სახელმწიფოებრიობის ფენომენის ახალი კუთხით დანახვის შესაძლებლობას მაძლევდა. 2014 წელს აშშ-ის მერილენდის უნივერსიტეტის პროგრამის ფარგლებში შევისწავლე ევროატლანტიკური უსაფრთხოების არქიტექტურა და ნატოსა და ევროკავშირის ურთიერთქმედების მექანიზმები. ვაშინგტონის საკვანძო სახელმწიფო ინსტიტუტებში გამართულმა ანალიტიკურმა შეხვედრებმა საშუალება მომცა, შიგნიდან დამენახა ამერიკული დიპლომატიური მანქანის მუშაობის პრაქტიკული, თვალისთვის დაფარული მხარე. 2015 წელს პოლონეთში დიპლომატიის ევროპული აკადემიის კურსმა მრავალმხრივი მოლაპარაკებების პრაქტიკისა და ევროპულ სტრუქტურებში გადაწყვეტილებების მიღების მექანიზმების გაგება მომცა.
რეგიონულ დონეს რომ დავუბრუნდი, გავაცნობიერე, რომ ზოგადი ცოდნა კავკასიური რეალობის გათვალისწინებით უნდა გამომეყენებინა. საქართველოს სტრატეგიისა და საერთაშორისო ურთიერთობების კვლევის ფონდში — საქართველოს წამყვან დამოუკიდებელ ანალიტიკურ ცენტრში — გავლილი პროგრამა „ეროვნული უსაფრთხოება და საჯარო პოლიტიკა“ ჩემთვის რეგიონული საფრთხეების, თავდაცვის პოლიტიკისა და კრიზისული დაგეგმვის პროფესიული სტრატეგიული ანალიზის სკოლა გახდა. ამას უშუალოდ მოჰყვა ევროპის საბჭოს თბილისის პოლიტიკური სწავლების სკოლის პროგრამაში მონაწილეობა. ამან ახალგაზრდა ლიდერების საერთაშორისო გარემოში ჩართვის შესაძლებლობა მომცა, სადაც დახურულ დისკუსიებში დეტალურად განიხილებოდა დემოკრატიის, კანონის უზენაესობისა და ინსტიტუციური განვითარების საკითხები.
ჩემი მიდგომის ჩამოყალიბებაზე დიდი მეთოდოლოგიური გავლენა მოახდინა ჩრდილოეთ ტეხასის უნივერსიტეტის საჯარო პოლიტიკის ანალიზის პროგრამამ. სწორედ იქ დავეუფლე პოლიტიკის ანალიზის ხელოვნებას: სახელმწიფო გადაწყვეტილებების მკაცრ შეფასებას არა პოლიტიკური პრეფერენციების ან პარტიული იდეოლოგიის პრიზმაში, არამედ მათემატიკურად გაზომვადი შედეგების, რისკებისა და საზოგადოებისთვის გრძელვადიანი შედეგების მიხედვით. საჯარო მმართველობამ ჩემთვის სამუდამოდ შეწყვიტა ლამაზი სიტყვით გამოსვლების ხელოვნებად ყოფნა და სისტემების დაპროექტების მკაცრ მეცნიერებად იქცა.
წლების შემდეგ, 2023 წელს, ამ ინტელექტუალურმა ძიებამ სტენფორდის უნივერსიტეტის დემოკრატიის, განვითარებისა და კანონის უზენაესობის ცენტრის განვითარების ლიდერობის აკადემიის საგანმანათლებლო პროგრამამდე მიმიყვანა. ამ გამოცდილების გაგრძელება გახდა ჩემი გაწევრიანება უნივერსიტეტის „ცვლილებების ლიდერთა ქსელში“ — Leadership Network for Change-ში. ფრენსის ფუკუიამასთან და სხვა პოლიტიკურ მოაზროვნეებსა და რეფორმატორებთან მუშაობამ სახელმწიფოს ინსტიტუციური სიძლიერის შესახებ ჩემი წარმოდგენები გააღრმავა და საკუთარი ხედვის დაზუსტებაში დამეხმარა. სახელმწიფოს ისტორიულ წარმატებას განსაზღვრავს არა ბუნებრივი რესურსების მოცულობა, არა ტერიტორიის მასშტაბი და არც კი მოსახლეობის რაოდენობა. მას განსაზღვრავს მმართველობის ხარისხი და ელიტების სტრატეგიული გამჭრიახობა.
პროფესორ ფრენსის ფუკუიამასთან, სტენფორდის LAD პროგრამის დასრულების შემდეგ — ვრცლად
LAD-ის გუნდური პროექტი: ბლოკჩეინით ხმის მიცემა საზღვარგარეთ მცხოვრები საქართველოს მოქალაქეებისთვის, 2023 — ვრცლად
LAD-ის გუნდური პროექტი: ბლოკჩეინით ხმის მიცემა საზღვარგარეთ მცხოვრები საქართველოს მოქალაქეებისთვის, 2023 — ვრცლად
ისრაელის, სინგაპურის, სამხრეთ კორეის, არაბთა გაერთიანებული საამიროებისა და შვეიცარიის გამოცდილება, ასევე ომისშემდგომი გერმანიისა და იაპონიის ფენომენური აღორძინება, მუდმივად მიმტკიცებდა ერთ ურყევ ჭეშმარიტებას: ნებისმიერ სახელმწიფოს — თუნდაც მცირეს, მნიშვნელოვანი რესურსების გარეშე დარჩენილს, მრავალი კონფლიქტის გამომვლელს ან მტრულ გარემოცვაში მოქცეულს — შეუძლია ისტორიული ნახტომის გაკეთება და ისტორიის ნამდვილ სუბიექტად ქცევა. მაგრამ ეს სტატუსი ავტომატურად არ ენიჭება.
ამისთვის ერს უნდა ჰქონდეს ეფექტიანი ინსტიტუტები, რკინის ნება, გრძელვადიანი სტრატეგია და მზადყოფნა, სრულად ჩადოს ინვესტიცია საკუთარ მთავარ აქტივში — ადამიანურ კაპიტალში, განსაკუთრებით ახალ თაობაში.
სწორედ მაშინ დაიწყო მომავალი დოქტრინის ცალკეული ელემენტების მონოლითურ სისტემად ჩამოყალიბება. ჩემი აკადემიური საფუძველი ცოდნის უბრალო დაგროვების ფარგლებს გასცდა. ფიქრებით სულ უფრო ხშირად ვუბრუნდებოდი სომხეთს და ვაცნობიერებდი, რომ მისი მთავარი ეგზისტენციური კითხვა ასეთია: როგორი უნდა გახდეს სომხური სახელმწიფოს არქიტექტურა, რათა ერთი თაობის შემდეგ მას შეეძლოს მხოლოდ საკუთარ, ურყევ სახელმწიფო ძალაზე დაყრდნობა.