Կայացում

Իմ մանկությունն ու վաղ պատանեկությունն անցել են ինձ համար հարազատ երկու մայրաքաղաքների՝ Թբիլիսիի և Երևանի միջև անդադար շարժման մեջ։ Դպրոցական առաջին տարիները՝ 2001-ից մինչև 2004 թվականը, ես անցկացրել եմ Թբիլիսիում՝ սովորելով թիվ 136 դպրոցին կից բազմալեզու գիմնազիայում։ Վաղ տարիքից ես հայտնվեցի մի միջավայրում, որտեղ պահանջվում էր ոչ թե պարզապես գիտելիքներ կլանել, այլ անընդհատ հարմարվել։ Լիովին հայկական ընտանիքում մեծացող երեխայի համար դա նշանակում էր ապրել միաժամանակ մի քանի լեզվական ու մշակութային կոորդինատներում՝ մանկուց միտքը վարժեցնելով վերծանելու մտածողության և մենթալիտետի տարբեր տեսակներ։

2004 թվականին իմ սովորական աշխարհը փոխվեց․ հայրս որոշեց հայրենադարձվել և հաստատվել Երևանում։ Այս քայլը պայմանավորված էր նաև հորս խոր հայրենասիրությամբ. նա ամբողջ սրտով ցանկանում էր իր ուժերն ու գիտելիքները ծառայեցնել Հայրենիքի բարօրությանը։ Երևանում հայրս իր ընկերոջ՝ Մհեր Ավետիսյանի հետ հիմնեց հացի խոշոր արտադրություն։ Մհերը նաև իմ կնքահայրն էր․ ես մկրտվել էի Հայ Առաքելական Եկեղեցու ծեսով։ Վարդենիսից սերող Մհեր Ավետիսյանը հաստատվել էր Երևանում։ Սակայն իրականությունը, որին նրանք բախվեցին երկրի ներսում, անողոք գտնվեց. ազատ հայկական պետության մասին իդեալները մեկ ակնթարթում փշրվեցին Ռոբերտ Քոչարյանի դարաշրջանի մաֆիոզ-կլանային, կոռումպացված համակարգին բախվելիս։

Երևանի թիվ 7 դպրոցում գիտելիքների համալիր գնահատումից հետո ընդունող հանձնաժողովը կայացրեց ոչ ստանդարտ որոշում. հաշվի առնելով իմ գիտելիքներն ու հմտությունները՝ չորրորդ դասարանի փոխարեն ինձ միանգամից ընդունել հինգերորդ դասարան։ Դա իմ առաջին լուրջ առաջընթացներից էր և կարևոր դաս․ ընդունված սահմանները միշտ չէ, որ արտահայտում են մարդու իրական հնարավորությունները։

Ցանկացած երեխայի համար միջավայրի արմատական փոփոխությունը խորը սթրես է, բայց ինձ համար դա դարձավ բոլորովին այլ մասշտաբի մարտահրավեր։ Անհրաժեշտ էր անցնել հայերեն և ռուսերեն ուսուցման ու նոր միջավայրում վերագտնել ինքս ինձ։

Հաջորդ չորս տարիները Երևանում վերջնականապես ձևավորեցին իմ ներքին «ես»-ը։ Հենց այստեղ ես սկսեցի խորապես կլանել հայոց պատմությունը՝ արդեն ոչ թե ընտանեկան պատմությունների, այլ շոշափելի առօրյայի միջոցով։ Հայաստանը դարձավ իմ անձնական գործնական փորձառությունը։ Երևանյան առաջին տարում մենք ապրում էինք Տիգրան Մեծի պողոտայում՝ Հանրապետության հրապարակին շատ մոտ, երկրի հենց սրտում։ Հաջորդ երեք տարիներն անցան պատմական Էրեբունի համայնքում՝ քաղաքի այն հատվածում, որտեղից բացվում էր վեհաշուք տեսարան դեպի Արարատ լեռը։ Մեր հաղթանակների ու ողբերգությունների այս լուռ վկան օրեցօր ամրապնդում էր իմ հայկական ինքնագիտակցությունը։

Սակայն ներքաղաքական մթնոլորտն արագորեն շիկանում էր։ Հորս և կնքահորս՝ ծանր, ազնիվ աշխատանքով ստեղծած ձեռնարկությունը, որն ամեն առավոտ Երևանին մատակարարում էր թարմ հաց, հայտնվեց մաֆիոզ համակարգի կոշտ ռեկետի տակ։ Այդ իրականության մեջ ավտորիտարիզմն ամբողջությամբ փոխարինել էր օրենքին։

Բայց եթե տնտեսական ճնշման դեմ դեռ կարելի էր պայքարել, ապա հաջորդ հարվածը հասցվեց հենց սրտին։ Անվերադարձի կետ դարձան 2008 թվականի մարտի 1-ի արյունալի իրադարձությունները։ Բողոքի ցույցերի դաժան ճնշման ժամանակ զոհվեց հորս մտերիմ ընկերոջ որդին՝ այդ սև օրերին սպանված տասը զոհերից մեկը։ Զոհվածին հրաժեշտ տալու արարողության ժամանակ նրա հորն ուղղակիորեն սպառնացին երկրորդ որդու սպանությամբ։ Կատարվածից խորապես ցնցված՝ հայրը որոշեց նույնիսկ չհուղարկավորել սպանված որդուն հայկական հողում. նա որդու մարմինը դուրս բերեց երկրից՝ իր հետ տանելով նաև ընտանիքի մյուս անդամներին։

Այս ողբերգությունը ցնցեց Հորս մինչև հոգու խորքը։ Նա սառցե հստակությամբ գիտակցեց. կառուցված համակարգն իր էությամբ խորապես հակահայկական է։ Այն ոչ միայն խլում է մարդկանցից նրանց հայրենիքում ապրելու հնարավորությունը, այլև իշխանությունը պահպանելու համար սպանում է սեփական ազգին։ Այս աղետի գիտակցման և հաղթահարման համար ազգից կպահանջվի ևս 10 տարի։ Սակայն 2008 թվականի ամռանը ստեղծված իրականությունը հորս ստիպեց կայացնել ծանր որոշում՝ վերադառնալ Թբիլիսի։

2008 թվականի հունիսին, երբ ես դեռ 12 տարեկան էի, ճակատագրի անիվը կրկին պտտվեց։ Ես ստիպված էի հարմարվողականության ողջ ճանապարհն անցնել հակառակ ուղղությամբ. թիվ 136 դպրոցն այդ պահին արդեն ամբողջությամբ վրացալեզու էր դարձել. պահանջվեց լեզվի հերթական փոփոխություն և ինտեգրում կիսամոռացված միջավայրին։ Իսկ ընդամենը երկու ամիս անց՝ 2008 թվականի օգոստոսին, Վրաստանում բռնկվեց պատերազմը։

Այն ընդմիշտ շրջեց իմ պատանեկան գիտակցությունը։ Երբ գիշերային Թբիլիսին ցնցվում էր ռուսական ավիացիայի որոտից ու հարվածներից, ես ֆիզիկապես զգացի պատերազմի ողջ անողոքությունն ու առանձին մարդու ծայրահեղ անօգնականությունը՝ աշխարհաքաղաքականության լևիաթանի առջև։ Հենց օգոստոսյան այդ տագնապալի գիշերներին իմ մեջ հասունացավ խիստ ըմբռնումը. խաղաղությունը ոչ ոքի համար երաշխավորված չէ, իսկ անվտանգությունը տրվածություն չէ, այլ պետության հզորության արդյունք։ Երկու պետությունների սահմանագծին ապրելն ինձ սովորեցրեց գործընթացներին նայել ձևական սահմաններից վեր։

Բարձր դասարանները դարձան վրացերենի իմացության ինտենսիվ վերականգնման և առաջին հիմնարար հաղթանակների ժամանակաշրջան։ Ես մասնակցում էի պատմության և աշխարհագրության համապետական օլիմպիադաներին, զբաղեցնում մրցանակային տեղեր և հանդես գալիս որպես դպրոցական լայնածավալ նախաձեռնությունների կազմակերպիչ։ Օլիմպիադայում տարած հաղթանակի արդյունքում ինձ և մի շարք այլ դպրոցականների հրավիրեցին Թբիլիսիի Ազատ համալսարանի ամառային կրթական ծրագրին, որի ընթացքում ես ծանոթացա միջազգային հարաբերությունների ֆակուլտետի ուսանողների համար նախատեսված ուսումնական ծրագրին։

Դպրոցն ավարտելիս իմ կյանքի ուղղությունն արդեն որոշված էր։ Ես ցանկանում էի մանրակրկիտ ուսումնասիրել միջազգային հարաբերությունների և գործընթացների համակարգը։ Ինձ առաջնորդում էր դեռ մանկուց եկող նույն հարցը. ինչո՞ւ են որոշ ժողովուրդներ ու պետություններ հաղթում, իսկ մյուսները՝ պարտվում։

2012 թվականին ես գերազանցությամբ ավարտեցի դպրոցի 12-րդ դասարանը՝ մեկ տարով առաջ անցնելով իմ հասակակիցներից։ Վրաստանի միասնական ազգային քննությունները հանձնելով բարձրագույն միավորներով՝ ես ընդգրկվեցի երկրի լավագույն դիմորդների շարքում և հրավիրվեցի լավագույն շրջանավարտների հետ Վրաստանի նախագահի հանդիպմանը։ Այս արդյունքներն ինձ համար բացեցին երկրի լավագույն բուհի՝ Թբիլիսիի Ազատ համալսարանի դռները՝ ապահովելով 100% պետական ֆինանսավորում։ Թբիլիսիի և Երևանի միջև մեծացած տղայի ուղին մոտեցավ ավարտին։ Սկսվում էր Սաքարթվելոյում/Վրաստանում ուսանողի ուղին։