Գիորգի Թումասյանի ուղին
Ազդեցություն
2023 թվականի աշնանը կուտակված փորձն ու անձնական փորձությունները փոխեցին իմ հանրային աշխատանքի ուղղությունը։ Հայաստանի անվտանգության և Վրաստանի ժողովրդավարական ապագայի համար պայքարն ինձ համար ավելի ու ավելի էր կապվում մեկ խնդրի հետ՝ ինչպես հասարակության կամքն ու գիտելիքը վերածել գործունակ պետական ինստիտուտների։ Հայկական հանրային դաշտում իմ մասնակցության ընդլայնումը և Վրաստանում շարունակվող քաղաքացիական դիմակայությունը դարձան այդ հարցի շուրջ իմ աշխատանքի երկու փոխկապակցված ուղղությունները։
Առաջնորդվելով իմ Ազգին օգնելու միակ ցանկությամբ՝ ես մտա հայկական վերլուծական և տեղեկատվական դաշտ։ Սկզբում դրանք առանձին փորձագիտական մեկնաբանություններ և հարցազրույցներ էին։ Սակայն աստիճանաբար ընթացիկ իրադարձությունների վերլուծությունից անցա Հայաստանի ճգնաժամի հիմքում ընկած համակարգային պատճառների ուսումնասիրությանը։
2023 թվականի դեկտեմբերին մենք զգացինք առաջին թեթևացումը․ Եվրոպական միությունը Վրաստանին շնորհեց ԵՄ անդամակցության թեկնածուի պաշտոնական կարգավիճակ։ Ինձ համար դա նաև անզիջում քաղաքացիական դիմադրության կարևոր արդյունք էր։ Մարտյան պայքարում օրինագծի հետկանչից հետո այս որոշումը նոր հույս տվեց, որ երկրի եվրոպական ուղին հնարավոր է պաշտպանել և ամրապնդել։
Սակայն 2024 թվականի մարտին վերադարձավ այն վտանգը, որի դեմ պայքարել էինք նախորդ տարվա մարտին։ Իշխանությունը կրկին ներկայացրեց «օտարերկրյա գործակալների» մասին օրինագիծը՝ ցույց տալով, որ դրա նախորդ հետկանչը քաղաքական կուրսի փոփոխություն չէր դարձել։ Մենք կրկին հայտնվեցինք փողոցներում։ Այս անգամ համակարգը գործում էր սառնասիրտ դաժանությամբ. բռնաճնշումային օրենքներն անցկացվեցին խորհրդարանով, իսկ ճնշումը հասավ անհատական հալածանքների մակարդակի։ Ֆիզիկական հաշվեհարդարի հեռախոսային սպառնալիքներ տեղացին բողոքի ցույցերի առաջնորդների, այդ թվում՝ իմ հասցեին։ Վերահսկվող ուժային կառույցները մատնված էին անգործության, մինչ անօրինական ավազակախմբերը համակարգված հարձակումներ էին իրականացնում անմիջապես մեր տների մոտ, իսկ տուգանքների և դատական հետապնդումների վարչական հոսքագիծը փորձում էր կաթվածահար անել մեր դիմադրությունը։
Այս անգամ դիմադրությունը չկարողացավ կանխել օրենքի ընդունումը։ Իմ գնահատմամբ՝ սա ցույց էր տալիս ավտորիտար իշխանության ամրապնդման վտանգավոր հետևանքը․ երբ իշխանությունն իր ձեռքում է կենտրոնացնում ուժային, վարչական ու դատական լծակները և սահմանափակում դրանց նկատմամբ անկախ վերահսկողությունը, նույնիսկ լայնածավալ քաղաքացիական բողոքը կարող է այլևս չփոխել նրա որոշումները։ 2023 թվականին հասարակական ճնշումը դեռ ստիպել էր իշխանությանը նահանջել։ 2024 թվականին ավելի ամրապնդված համակարգը կարողացավ նույն նախաձեռնությունն անցկացնել՝ դիմակայելով հանրային բողոքին և ճնշելով դրա մասնակիցներին։ Ինձ համար այս տարբերությունն ընդգծեց, թե որքան վտանգավոր է թույլ տալ, որ իշխանության կենտրոնացումը հասնի այն աստիճանին, երբ հասարակությունը կորցնում է պետական որոշումների վրա խաղաղ ճանապարհով ազդելու հնարավորությունը։
2024 թվականի սեպտեմբերի 11-ին Հայրս հեռացավ կյանքից։ Աշխարհն ինձ համար կորցրեց ամեն իմաստ։ 2024 թվականի սև աշունը դարձավ բացարձակ գոյաբանական դատարկության ժամանակաշրջան։ Հայրս ինձ թողեց իր գլխավոր պատգամը՝ շարունակել մեր ընդհանուր ուղին և տեր կանգնել Հայաստանին։ Հորս կտակի կատարումը դարձավ կյանքս շարունակելու իմաստը։
Վրաստանում 2024 թվականի հոկտեմբերի 26-ի խորհրդարանական ընտրություններին նախորդած՝ միավորված ընդդիմության եզրափակիչ բազմամարդ հանրահավաքում ես ելույթ ունեցա Թբիլիսիի Ազատության հրապարակում հավաքված տասնյակ հազարավոր քաղաքացիների առջև՝ վրացերեն և հայերեն։ Չգիտեմ՝ երբ և ով էր վերջին անգամ այդ հրապարակում հայերեն ելույթ ունեցել։ Ինձ համար այդ ելույթը կարևոր խորհրդանիշ էր՝ հայ համայնքի ձայնը Վրաստանի ընդհանուր քաղաքացիական պայքարում հնչեցնելու հնարավորություն։ Ես բացահայտ կոչ արեցի հասարակությանը և հատկապես Վրաստանի հայ համայնքին՝ քվեարկել հօգուտ ժողովրդավարական ուժերի՝ գիտակցելով, որ Վրաստանի և Հայաստանի ժողովրդավարական ապագաներն անքակտելիորեն փոխկապակցված են։
Հոկտեմբերի 26-ի ընտրություններից հետո, ըստ պաշտոնական վերջնական արդյունքների, իշխող «Վրացական երազանքը» ստացավ ձայների շուրջ 54%, իսկ մյուս բոլոր կուսակցությունները միասին՝ շուրջ 46%։ Միջազգային և տեղական դիտորդները արձանագրեցին խախտումներ, ընտրողների նկատմամբ ճնշումներ և քվեարկության գաղտնիության հետ կապված խնդիրներ։ Բոլոր չորս ընդդիմադիր ուժերը վիճարկեցին արդյունքների արժանահավատությունն ու հրաժարվեցին դրանք ճանաչելուց։
Իմ ելույթն ու ընտրություններին մասնակցելու կոչն արտահայտում էին այն համոզմունքը, որ հայ համայնքը պետք է իր ձայնով և պատասխանատվությամբ մասնակցի երկրի ընդհանուր ապագայի ձևավորմանը։ Բայց ընտրությունների շուրջ ստեղծված ճգնաժամը ցույց տվեց նաև ավտորիտար իշխանության ամրապնդման մեկ այլ հետևանք․ պետական լծակների կենտրոնացումն իշխող ուժի ձեռքում խաթարում է հենց ընտրական գործընթացը։ Երբ ընտրողի վրա ճնշումը հնարավոր է դառնում, իսկ նրա կամքի ազատ արտահայտումն ու քվեարկության գաղտնիությունը բավարար չափով պաշտպանված չեն, ընտրությունները կորցնում են իշխանության նկատմամբ հանրային վերահսկողություն ապահովելու իրենց կարողությունը։ Իմ գնահատմամբ՝ Վրաստանում փողոցային բողոքի ճնշումն ու ընտրական գործընթացի խաթարումը նույն իշխանական կենտրոնացման փոխկապակցված դրսևորումներն էին։
Ընտրություններից հետո ստեղծված ճգնաժամը նոր փուլ մտավ 2024 թվականի նոյեմբերի 28-ին՝ եվրաինտեգրման գործընթացը կասեցնելու մասին «Վրացական երազանք» կուսակցության պաշտոնական հայտարարությունից հետո։ Երկիրը համակեց ժողովրդական բողոքի նոր, աննախադեպ ալիք։ Ես հայտնվեցի այդ պայքարի բուն կիզակետում՝ դառնալով «Միասնություն» քաղաքացիական շարժման առաջնորդներից մեկը։ Հաջորդող ամիսներին ես ստիպված եղա անցնել պետական ճնշման ապարատի ողջ խստության միջով՝ դաժան ցրումներ, գիշերային ցրտին ջրցանների հարվածներ, արցունքաբեր գազ և մեկ տարվա ընթացքում իրար հետևող չորս դատական գործընթաց իմ դեմ։ Ազատությունն ու ինքնիշխանությունը երբեք չեն տրվում հավերժ․ յուրաքանչյուր սերունդ պարտավոր է դրանք պաշտպանել անձամբ՝ դրա համար վճարելով նաև սեփական անվտանգությամբ։
Տեսանյութեր
2019 թվականին ես այդ պայքարի մասնակիցներից մեկն էի։ Այժմ, լինելով շարժման առաջնորդներից մեկը, ավելի հստակ էի տեսնում նաև առաջնորդության պատասխանատվությունը։ Դիմադրությունը միայն սեփական վճռականությունը դրսևորելու հարց չէր․ այն պահանջում էր մտածել մարդկանց անվտանգության, պայքարը շարունակելու հնարավորությունների և հաջորդ քայլերի մասին։ Ինձ համար ավելի ու ավելի կարևոր էր դառնում ոչ միայն մարդկանց ոտքի հանելու, այլև ընդհանուր կամքը երկարատև, կազմակերպված աշխատանքի վերածելու խնդիրը։
Զուգահեռաբար ես որոշում կայացրի ստեղծել սեփական անկախ վերլուծական հարթակը։ Օտար եթերներում գտնվելով հրավիրված հյուրի կարգավիճակում՝ ես անխուսափելիորեն բախվում էի լրագրողական ձևաչափերի շրջանակներին և կոնկրետ մեդիահոլդինգների խմբագրական քաղաքականությանը։ Սկզբնապես դա հայալեզու հեղինակային նախագիծ էր YouTube-ում՝ նվիրված ազգային անվտանգության հարցերին։ Հանրային պահանջարկը հսկայական էր. մարդիկ հոգնել էին էժանագին կուսակցական քարոզչությունից. նրանց անհրաժեշտ էին նախապատճառների խորքային բացատրություն և, ամենակարևորը, ապագայի հստակ ուրվագծեր։
2025 թվականին իմ գործունեությունն արժանացավ ճանաչման միջազգային բարձրագույն մակարդակում։ 2025 թվականի օգոստոսին ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտը ինձ ճանաչեց որպես «խոստումնալից առաջնորդ»՝ հրավերով Միացյան Նահանգներ՝ Վաշինգտոն։ Այդ այցը տեղի էր ունենում պատմական վճռորոշ իրադարձությունների՝ 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում համատեղ հռչակագրի ստորագրման և Հայաստանի ու Ադրբեջանի միջև խաղաղության ու միջպետական հարաբերությունների հաստատման մասին համաձայնագրի նախաստորագրման զուգահեռ։ Այցիս նպատակն ամերիկյան քաղաքական և փորձագիտական շրջանակների հետ անմիջական ռազմավարական կապերի հաստատումն էր։ 2025 թվականին ես որպես հետազոտող միացա Բրյուսելում գործող EU Awareness Centre վերլուծական կենտրոնին։
Բուն Վրաստանում 2025 թվականին ես հանդես եկա որպես «Նախևառաջ Վրաստանը» քաղաքական շարժման համանախաձեռնող։ Այդ շրջանում իմ մասնակցությունը Վրաստանի քաղաքական և մեդիա կյանքին զգալիորեն ընդլայնվեց։ Դա ինձ համար նաև հնարավորություն էր մեծացնելու հայ համայնքի տեսանելիությունն ու մասնակցությունը երկրի հանրային օրակարգի ձևավորմանը։
2025 թվականի վերջին՝ ՀԱԵ-ի շուրջ ծավալված ծանրագույն ինստիտուցիոնալ և հոգևոր դիմակայության պահին, ես կատարեցի սկզբունքային քաղաքացիական քայլ։ Ես երեք անգամ հատուկ Թբիլիսիից մեկնեցի Հայաստան, որպեսզի մասնակցեմ եկեղեցական պատարագներին Հովհաննավանքում, Թալինում և Խաչիկում. պատարագներ, որոնք մատուցում էին Հայաստանին նվիրված, նոմենկլատուրային հիերարխիայի դեմ դուրս եկած և Կտրիճ Ներսիսյանի կողմից կարգալույծ արված հոգևոր հայրերը։ Այդ ամենասուր ու բարդ օրերին ես հրապարակավ կանգնեցի վարչապետ Փաշինյանի կողքին՝ հանուն անկախ ու ինքնիշխան Հայաստանի, հանուն արտաքին վերահսկողությունից ազատ Հայ Առաքելական Եկեղեցու և հանուն արդարության այն պայքարի հաղթանակի, որը մենք Հորս հետ սկսել էինք դեռ 2018 թվականին։
Այս դիմակայությունն ինձ համար նաև վերադարձ էր 2018–2019 թվականների չլուծված հարցերին։ Երկարաժամկետ պետականաշինության տեսանկյունից հոգևոր ինստիտուտի բարեփոխումը հետաձգելու նախկին փորձը ես գնահատում էի որպես խորը սխալ հաշվարկ։ Իմ գնահատմամբ՝ այդ չլուծված խնդիրները նպաստել էին 2025–2026 թվականների ճգնաժամի խորացմանը։
Ես բացահայտորեն և հետևողականորեն սատարում էի վարչապետ Փաշինյանի ուղեգծին՝ ուղղված Հայաստանի պետական ինքնիշխանության ամրապնդմանն ու Վաշինգտոնյան պայմանավորվածությունների գործնական իրականացմանը։ 2026 թվականի հունիսի 7-ի ճակատագրական խորհրդարանական ընտրությունների համատեքստում ես հրապարակավ հանդես եկա ի աջակցություն վարչապետ Փաշինյանի՝ կոչ անելով ինձ վստահող ՀՀ քաղաքացիներին քվեարկել «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության օգտին։
2026 թվականի կեսերին իմ հեղինակային YouTube հարթակը վերաճեց լիարժեք բազմալեզու մեդիացանցի, որը հաղորդումներ է հեռարձակում հայերեն, վրացերեն, ռուսերեն և անգլերեն լեզուներով։ Այդ ընթացքում ինձ սկսեցին կանոնավոր կերպով հարցազրույցների և վերլուծական քննարկումների հրավիրել հայկական, վրացական, ադրբեջանական և միջազգային լրատվամիջոցները։ Հարավային Կովկասում իմ ազդեցությունը դարձավ անդրսահմանային, իսկ նման լայն ընդգրկումը միշտ ենթադրում է մեծ պատասխանատվություն։
2026 թվականի ամռանը, երբ «Նախևառաջ Վրաստանը» քաղաքացիական նախաձեռնությունը մոտեցավ որպես կուսակցություն պաշտոնապես գրանցվելու փուլին, ես կայացրի հիմնավորված ռազմավարական որոշում՝ զերծ մնալ կուսակցական ներքին աստիճանակարգից և պահպանել անկախ, արտակուսակցական խորհրդականի կարգավիճակը։ Ես սթափ գնահատեցի ինստիտուցիոնալ միջավայրն ու հասկացա, որ կուսակցական գործչի կարգավիճակը կսահմանափակի իմ գործելու ազատությունը։ Սկզբունքային անկախությունը, ինքնուրույնությունն ու գործողությունների լիակատար ազատությունն անհամեմատ ավելի արժեքավոր էին, քան ցանկացած կուսակցական պաշտոն։
Այս ամբողջ ճանապարհն ինձ համար ավելի հստակ դարձրեց իմ հանրային աշխատանքի նպատակը․ Հայաստանի ապագայի մասին խոսքը պետք է շարունակվի պետության զարգացման գործնական նախագծով։ Փողոցային պայքարը, համայնքային աշխատանքը և միջազգային փորձը տարբեր կողմերից բերել էին նույն հարցին՝ ինչպես ձեռք բերված հնարավորությունը վերածել երկարաժամկետ պետական ուժի։ Այդ հարցն առանձնահատուկ սրությամբ իմ առջև կանգնել էր 2026 թվականի հունիսի 7-ին՝ Երևանում։