Գիորգի Թումասյանի ուղին
Պատասխանատվություն
2015 թվականին պետական կառավարման, ինստիտուտների ճարտարապետության և հասարակական գործընթացների նկատմամբ իմ հետաքրքրությունը վերջնականապես դուրս եկավ զուտ ակադեմիական հետազոտությունների շրջանակներից։ Վրա հասավ բեկումնային պահը, երբ կուտակված գիտելիքները պահանջվում էր փորձարկել կոշտ պրակտիկայով։ Մինչ այդ ես ուսումնասիրում էի քաղաքական համակարգերն ու իշխանության մեխանիզմները կողքից։ Այժմ ճակատագիրն ինձ հնարավորություն տվեց տեսնելու, թե ինչպես են կառավարման օրենքներն աշխատում կենդանի, անկանխատեսելի իրականության մեջ։
Հենց այդ ժամանակ՝ քսան տարեկան հասակում, ինձ վստահվեց գլխավորել Վրաստանի Հայ համայնքային հարթակը՝ հայ համայնքի առանցքային անկախ կառույցը։ Այդ պահին ես դարձա նման մակարդակի ամենաերիտասարդ ղեկավարներից մեկը ոչ միայն համայնքում, այլև ողջ վրացական քաղաքացիական հատվածում։ Կողմնակի դիտորդին դա կարող էր թվալ հեղինակավոր հասարակական պաշտոն։ Ինձ համար սակայն դա դարձավ առաջին անզիջում քննությունը՝ հազարավոր մարդկանց համար անձնական պատասխանատվություն կրելու, ժամանակի խիստ սղության պայմաններում որոշումներ կայացնելու և կենսունակ կառույցներ ստեղծելու ունակության գծով։
Ես առաջին անգամ հայտնվեցի մի իրավիճակում, երբ անձնական հավակնություններն ու մասնավոր հայացքները պետք է ամբողջությամբ ստորադասվեին մեր համայնքի երկարաժամկետ ռազմավարական շահերին։ Պետական կառավարման տեսությունն իմ աչքի առաջ վերածվում էր դաժան պրակտիկայի՝ ծայրահեղ սահմանափակ ռեսուրսների բաշխում, դիվանագիտական հարաբերությունների կառուցում, ճգնաժամային իրավիճակների կանխարգելում ու կարգավորում, երկարաժամկետ պլանավորում։ Հենց այդ ժամանակ ես ձևակերպեցի մի սկզբունք, որը հետագայում ընկավ իմ քաղաքական փիլիսոփայության հիմքում. առաջնորդությունը չի սկսվում մանդատ, ստորագրություն կամ աթոռ ստանալուց։ Այն ծնվում է այն վայրկյանին, երբ դու քեզ վրա ես վերցնում ողջ պատասխանատվությունը։ Առաջնորդի մասշտաբը որոշվում է նրա ստանձնած անձնական պատասխանատվության ծավալով և այդ ընտրությունը հաստատող իրական գործողությունների կշռով։
Վրաստանի հայ համայնքը պատմականորեն գտնվել է մի քանի տեկտոնական սալերի հատման կետում։ Մի կողմից՝ այն հանդիսանում է Վրաստանի անբաժանելի մասը՝ խորապես ինտեգրված նրա հասարակական-քաղաքական հյուսվածքին։ Մյուս կողմից՝ պահպանել է անքակտելի կապը մայր Հայաստանի հետ։ Կազմակերպությունը ղեկավարելու տարիներին ես նպատակ ունեի ոչ միայն լուծել համայնքի ընթացիկ խնդիրները, այլև նպաստել Վրաստանի և Հայաստանի միջև ռազմավարական դաշինքի ստեղծմանը։ Մինչև 2018 թվականի հեղափոխությունը համակարգված երկխոսություն հաստատելու բոլոր փորձերը շրջափակվում էին այն ժամանակ Երևանում իշխանության ղեկին գտնվող մարդկանց կողմից։ Հեղափոխությունից հետո, չնայած նախկին պետական ապարատի առանձին օղակների իներցիային ու դիմադրությանը, մեզ հաջողվեց հաղթահարել երկկողմ հարաբերությունների զարգացմանն ու խորացմանը խոչընդոտող առանցքային մարտահրավերները։
2016 թվականին Հարթակի գործունեության շրջանակներում ես նախաձեռնեցի և իրականացրի լայնածավալ համապետական շրջագայություն երկրի մարզերով։ Ես այցելեցի գրեթե բոլոր այն քաղաքները, շրջաններն ու գյուղերը, որտեղ բնակվում է Վրաստանի հայ բնակչությունը, ներառյալ Ախալքալաքի, Նինոծմինդայի, Ախալցիխեի, Ծալկայի, Մառնեուլիի, Օզուրգեթիի և Բաթումիի շրջանները։
Դա տարածաշրջանային իրականության խորքային և գործնական գնահատում էր։ Ես անմիջականորեն շփվում էի տեղի բնակիչների, ավագ սերնդի ներկայացուցիչների և երիտասարդների հետ՝ տեղում արձանագրելով սոցիալական, իրավական ու ենթակառուցվածքային խնդիրների իրական ծավալն ու բնույթը։ Միաժամանակ երիտասարդների համար անցկացնում էի սեմինարներ՝ նվիրված քաղաքացիական իրավունքներին և հասարակական ինտեգրման գործիքներին։ Այդ դաշտային փորձը վերջնականապես ազատեց ինձ աշխատասենյակային պատրանքներից։ Ես սեփական աչքով տեսա մեր ժողովրդի առօրյան՝ իր իրական դժվարություններով, սահմանափակումներով ու հնարավորություններով՝ առանց զարդարանքի և միջնորդավորված պատկերացումների։
Հենց այդ ժամանակ իմ մեջ ամրապնդվեց այն համոզմունքը, որ ցանկացած պատմական փոփոխություն անպտուղ է, եթե չի հենվում կայուն ինստիտուտների վրա։ Կարելի է անցկացնել վառ միջոցառում կամ նախաձեռնել աղմկոտ տեղեկատվական արշավ։ Կարելի է արտասանել բոցաշունչ ճառ։ Բայց միայն կառույցներն են տալիս երկարաժամկետ արդյունք։
Պատմության մեջ իրական և անշրջելի փոփոխությունները տեղի են ունենում միայն այն ժամանակ, երբ ստեղծվում են այնպիսի կառույցներ ու հաստատություններ, որոնք ունակ են արդյունավետ գործելու տասնամյակներ և դարեր շարունակ՝ անկախ սերունդների հերթափոխից և իշխանության ղեկին կանգնած անձանց փոփոխությունից։
Հենց այս ինստիտուցիոնալ ըմբռնումից ծնվեցին տարածաշրջանային զարգացման իմ սեփական հարթակները։ 2015 թվականին, երբ ՄԱԿ-ն ընդունեց Կայուն զարգացման գլոբալ օրակարգը՝ 17 ռազմավարական ուղենիշներ մինչև 2030 թվականը, ես նախաձեռնեցի «Կովկասում ՄԱԿ-ի Կայուն զարգացման նպատակների հիմնադրամի» ստեղծումը, որպեսզի այդ գլոբալ մեխանիզմը փոխադրվի տեղական հողի վրա։ Դա քայլ դարձավ վերլուծությունից դեպի ինստիտուցիոնալ շինարարություն. ես վերադարձա ՄԱԿ-ի հարթակ արդեն սկզբունքորեն նոր կարգավիճակով՝ ՄԱԿ-ի կառույցների անմիջական աջակցությամբ կազմակերպելով և անցկացնելով լայնածավալ տարածաշրջանային ծրագրեր Վրաստանում։
Նույն՝ 2015 թվականին ես նախաձեռնեցի «Դիվանագիտության կովկասյան ակադեմիայի» ստեղծումը՝ որպես վերլուծական և կրթական կենտրոն, որի նպատակն էր Կովկասի աշխարհաքաղաքական գործընթացների համակողմանի ուսումնասիրությունը, մասնագետների նոր սերնդի ձևավորումն ու տարածաշրջանում դիվանագիտական երկխոսության ինքնուրույն հարթակների ստեղծումը։
Այդ նույն ժամանակաշրջանում իմ գործունեությունն արժանացավ նաև միջազգային ճանաչման․ որպես արտաքին քաղաքականության ոլորտի երիտասարդ մասնագետ՝ ես ընդգրկվեցի Վաշինգտոնում գործող Young Professionals in Foreign Policy (YPFP, «Արտաքին քաղաքականության երիտասարդ մասնագետներ») միջազգային մասնագիտական ցանցում։
Զուգահեռաբար առանձնահատուկ, խորապես դրամատիկ տեղ իմ գործունեության մեջ զբաղեցրեց ոչ պաշտոնական դիվանագիտությունը։ Մի քանի տարի շարունակ ես անմիջական մասնակցություն եմ ունեցել տարածաշրջանի բեկումնային կետերում իրականացվող բարդագույն խաղաղարար նախաձեռնություններին։ 2015 թվականին ես ներգրավված էի Վրաստանում, Թեքալիում՝ երեք պետությունների սահմանագծին ընթացող հայ-վրաց-ադրբեջանական եռակողմ խաղաղ գործընթացում, որտեղ փորձեր էին արվում վստահության եզրեր գտնել պատերազմով բաժանված հասարակությունների միջև։ Ավելի ուշ՝ Քաղաքացիական ֆորումի շրջանակներում և իմ կողմից հիմնադրված Հաշտեցման երիտասարդական շարժման հովանու ներքո, մասնակցեցի վրաց-օսական և վրաց-աբխազական հաշտեցման գործընթացներին, որոնք ընթանում էին չեզոք հարթակներում՝ Լեհաստանում, Սերբիայում և Հայաստանում։
Տեսանյութեր
Այս փորձն իմ մեջ թողեց ծանր, խորապես սթափեցնող տպավորություն։ Մի կողմից՝ ես տեսա մարդկային երկխոսության հսկայական արժեքը։ Մյուս կողմից՝ ընդմիշտ ազատվեցի վարդագույն պատրանքներից։ Ես գիտակցեցի. ոչ մի երկխոսություն, ոչ մի բարի մտադրություն և միջազգային միջնորդների ոչ մի հուշագիր ի վիճակի չէ փոխարինելու Ազգի անվտանգությանն ու ինստիտուցիոնալ ուժին։ Խաղաղարարությունը կարող է ժամանակավորապես նվազեցնել լարվածությունը, բայց միայն հզոր, մինչև ատամները զինված և անթերի կառավարվող Պետությունն է ունակ երաշխավորելու իր քաղաքացիների ֆիզիկական գոյատևումը։ Խաղաղության և ուժի հարցերը չեն հակասում միմյանց. դրանք մեկ ընդհանուր դաժան իրականության երկու կողմերն են։ Խաղաղությունն ուժի ֆունկցիա է։
2016 թվականին ես անդամակցեցի Վրաստանի Ժողովրդական պաշտպանին կից Էթնիկ փոքրամասնությունների խորհրդին՝ համայնքային խնդիրների ներկայացման աշխատանքը շարունակելով նաև այդ հարթակում։ Խորհրդի աշխատանքին մասնակցությունն ինձ հնարավորություն տվեց համայնքի խնդիրները բարձրաձայնել պետական կառույցների հետ երկխոսության մեջ և մասնակցել լուծումների մշակմանը։
Նույն 2016 թվականին տեղի ունեցավ մի իրադարձություն, որը վերջնականապես արձանագրեց համայնքի ներկայացուցչի իմ կարգավիճակը միջազգային մակարդակում։ Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարությունն ինձ հրավիրեց Երևանում կայացած «Ընդդեմ ցեղասպանության հանցագործության» գլոբալ ֆորումում պաշտոնապես ներկայացնելու Վրաստանի հայությանը։ Մի մարդու համար, ում երակներում հոսում է Կարսի պաշտպանների արյունը, այդ պահն ուներ հսկայական գոյաբանական նշանակություն։ Ես կանգնած էի Երևանի բարձր ամբիոնին և հստակ հասկանում էի. ես ներկայացնում եմ ոչ թե ինձ անձամբ կամ առանձին հասարակական մի կառույց, այլ Վրաստանի ողջ հայ համայնքը, որը կանգնած է իմ թիկունքում։ Այս միջազգային մանդատն ամրապնդված էր մեր համայնքի շահերի բազմամյա անզիջում պաշտպանությամբ։