Արմատներ

Հովհաննես Մազմանյանի համար զինվորական ծառայությունը երբեք կարիերա չի եղել հանուն օտար դրոշի։ Հովհաննես Մազմանյանը ծնվել է 1890 թվականին Կարսում, 1910 թվականին անցել ծառայության ռուսական կայսերական բանակում, ապա սովորել Թիֆլիսի յունկերական դպրոցում։ Այդ ժամանակ Արևելյան Հայաստանի հիմնական մասը գտնվում էր Ռուսական կայսրության կազմում, իսկ կայսերական բանակում ծառայությունը հայ զինվորականների համար մասնագիտական պատրաստություն և մարտական փորձ ձեռք բերելու գլխավոր ուղիներից էր։ Հետագայում այդ փորձը նա ծառայեցրեց սեփական ժողովրդի և անկախ Հայաստանի պաշտպանությանը։

Առաջին վճռորոշ փորձությունը նա անցավ 1914–1915 թվականների ձմռանը՝ Սարիղամիշի ճակատամարտի դժոխքում։ Բարձրլեռնային սառցապատ զառիթափերին, 30 աստիճան անողոք սառնամանիքի պայմաններում որոշվում էր հայերի ֆիզիկական գոյատևման հարցը. Էնվեր փաշայի օսմանյան 3-րդ բանակը սլանում էր դեպի Կարս՝ նպատակ ունենալով երկրամասը լիովին զտել բնիկ հայ բնակչությունից։ Կռվելով բառացիորեն հարազատ տան շեմին՝ երիտասարդ սպա Մազմանյանն անվախություն դրսևորեց կատաղի մարտերում։ Սարիղամիշի հաղթանակը, որը տարավ Ռուսական կայսրությունը՝ հայ սպաների առանցքային մասնակցությամբ, ջախջախեց Օսմանյան կայսրության բլիցկրիգը և փրկեց Արևելյան Հայաստանը ոչնչացումից։

Երբ Ռուսական կայսրությունը գահավիժեց ներքին քաոսի մեջ, իսկ Հայոց ցեղասպանության արյան ու մոխրի վրա վերածնվեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը, գնդապետ Մազմանյանը շարունակեց կատարել իր ցմահ պարտքն իր Ազգի առջև։ Գլխավորելով Հայաստանի ինքնիշխան բանակի Կարսի 1-ին գունդը՝ նա իր ողջ ռազմաճակատային փորձը ծառայեցրեց երիտասարդ պետությանը։

Նրա հրամանատարական կարողությունների նշանակալի դրսևորումներից էր 1920 թվականի ամռան Օլթիի ռազմագործողությունը․ Մազմանյանի գլխավորած հարձակումը թվագրված է հուլիսի 28-ով։ Տարածաշրջանի ածխահանքերն ունեին ռազմավարական նշանակություն՝ Հանրապետության վառելիքային ապահովման, երկաթուղիների աշխատանքի և էներգետիկ կախվածության նվազեցման համար։ Գլխավորելով Կարսի 1-ին գունդը՝ Մազմանյանը հաջող հարձակողական գործողություններ իրականացրեց թուրքական ուժերի դեմ՝ ցուցադրելով հայկական կանոնավոր բանակի մարտունակությունը։

Սակայն 1920 թվականի աշնանը աշխարհաքաղաքական իրավիճակը կտրուկ փոխվեց։ Խորհրդային Ռուսաստանը ստվերային դաշինքի մեջ մտավ քեմալական Թուրքիայի հետ։ Հայաստանը հայտնվեց երկու մուրճերի արանքում, իսկ խորհրդային գաղափարների քայքայիչ, պարտվողական քարոզչությունը վերջնականապես քանդեց բանակային կարգապահությունը ներսից։

1920 թվականի հոկտեմբերին թուրքական զորքերը մոտեցան Կարսի պարիսպներին։ Բերդի Ռազմական խորհրդի նիստերում Մազմանյանը մինչև վերջ պահանջում էր բարձրագույն հրամանատարությունից պահել միջնաբերդը՝ հրաժարվելով առանց մարտի հանձնել ամրությունները։ Բայց երբ հոկտեմբերի 30-ին, փորձելով փրկել իրավիճակը, նա հրամայեց դիրքեր գրավել և կազմակերպել ամուր պաշտպանություն, բարոյալքված և օտար քարոզչությամբ մշակված զինվորները հրաժարվեցին կատարել իրենց հրամանատարի հրամանը։ Երկրի առանցքային բերդը հանձնվում էր գրեթե առանց կրակոցի։

30-ամյա սպայի համար, ով անցել էր Առաջին համաշխարհային պատերազմի ռազմաճակատներով և երդվել ծառայել անկախ Հայաստանին, դա անձնական գոյաբանական աղետ էր։ Նրա աչքի առաջ փլուզվում էր ոչ միայն զորամիավորումը, այլև հենց անկախ հայկական պետականության բարոյական ու ֆիզիկական հիմքը։ Չցանկանալով վերապրել միջնաբերդի հանձնման խայտառակությունը և ականատես լինել իր Պետության կործանմանն ու հարազատ Կարսի կորստին՝ գնդապետ Մազմանյանը դուրս եկավ շարքից առաջ՝ բերդի բաստիոնի վրա։ Արտասանելով իր անմահ կտակը դարձած խոսքերը՝ «Մի կյանք ունեմ, Հայրենի՛ք, Քեզ եմ տալիս», նա հանեց անձնական «Մաուզերը» և գնդակահարեց ինքն իրեն։

2026 թվականի ամռանը ես նույնպես 30 տարեկան էի։ Իմ կյանքի այս հանգրվանում կրկնում եմ նախնուս՝ գնդապետ Մազմանյանի խոսքերը․ «Մի կյանք ունեմ, Հայրենի՛ք, Քեզ եմ տալիս»։ Բայց ես դրանք արտասանում եմ ոչ թե մեր պետության և համակարգի հերթական փլուզման առջև անզորությունից սեփական քունքիս գնդակ արձակելու համար։ 106 տարի անց ես իմ կյանքը, կամքը, գիտելիքները, փորձն ու կարգապահությունը նվիրում եմ Հայքին։ Իմ «Հայքի պետության դոքտրին» աշխատությունը այդ ծառայության մասն է՝ մեր Պետությունը Անառիկ Ամրոց դարձնելու և նախնուս՝ գնդապետ Հովհաննես Մազմանյանի անավարտ գործը հաղթանակով ավարտին հասցնելու համար։

Վարչապետ Սիմոն Վրացյանն ու գրող Կոստան Զարյանը պահպանել են հուշեր այն մասին, թե ինչպես գնդապետի զոհվելու լուրը հասավ Երևան։ Առաջին Հանրապետության խորհրդարանի նիստում, երբ ամբիոնից հայտնեցին Կարսի անկման և հրամանատարի մահվան մասին, դահլիճում տիրեց գերեզմանային լռություն։ Զարյանի գրական պատկերման մեջ գնդապետ Մազմանյանի համր ստվերը՝ արնաշաղախ գլխով, անցնում է պատգամավորների նստարանների միջով և կանգ առնում դահլիճի խորքում։ Ինձ համար այդ պատկերը ազգի խղճին ուղղված անանց պահանջ է՝ պատասխան տալ կորսված պետության և անավարտ պարտքի համար։

Մեր ազգային մշակույթում ծնվեցին «մազմանյանական հայրենասիրություն» եզրույթը՝ որպես Հայրենիքին բացարձակ, անզիջում նվիրվածության խորհրդանիշ, և «մազմանյանական համախտանիշ» եզրույթը՝ որպես համակարգի ներքին քայքայման ու դավաճանական թուլության առաջ մարտիկի ծայրահեղ հուսահատության ցուցիչ։

1920 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Կարսի անկումից հետո փրկված բնակչությունը նահանջեց դեպի Գյումրի՝ այն ժամանակվա Ալեքսանդրապոլ, որն ընդամենը օրեր անց՝ նոյեմբերի 7-ին, գրավեցին թուրքական զորքերը։ Դեկտեմբերի 2-ին Երևանի համաձայնագրով իշխանությունը փոխանցվեց խորհրդային կողմին, իսկ դեկտեմբերի 4-ին Երևան ժամանեց Հայաստանի հեղկոմը՝ իր ձեռքը վերցնելու երկրի կառավարումը։

Կարսի անկումից և դրան հաջորդած Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո իմ ընտանիքի համար գլխավոր սպառնալիքը դարձավ ՉԵԿԱ-ի՝ չեկիստական պատժիչ մեքենայի սպասվող բռնությունը։ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության հերոսական գնդապետի ընտանիքն իր կենսագրությամբ և ծագմամբ ինքնաբերաբար հայտնվում էր ոչնչացման թիրախում։

Այս ճակատագրական պահին ողջ մնացած նախնիներս տոհմը փրկելու համար դիմեցին իրենց ծագումն ու անցյալը թաքցնելու միջոցների։ Նրանք ուղևորվեցին Թիֆլիս՝ Վրաստանի Դեմոկրատական Հանրապետության մայրաքաղաք, որը 1920 թվականի դեկտեմբերին դեռևս անկախ էր։

Սակայն 1921 թվականի փետրվարի 25-ին խորհրդային ռուսական զորքերը գրավեցին Թիֆլիսը, և Վրաստանում հաստատվեց խորհրդային իշխանություն։ Նոր վտանգի պայմաններում, գնդակահարությունների նկուղներից փրկվելու և չեկիստական համակարգի համար իրենց անցյալի փաստաթղթային հետքը հնարավորինս ջնջելու նպատակով, նախնիներս հրաժարվեցին տոհմական Մազմանյան ազգանունից և ընդունեցին Օգանեզով ազգանունը՝ այն կազմելով հենց գնդապետ Հովհաննես Մազմանյանի անունից։

Նրանք կորցրին գրեթե ամեն ինչ՝ հայրենի քաղաքը, Կարսում ունեցած մեծ տոհմական ունեցվածքը, սպայական ընտանիքի կարգավիճակը և նույնիսկ իրենց պատմական ազգանունը։ Բայց կարողացան պահպանել ամենակարևորը՝ իրենց հայությունը, Հովհաննես Մազմանյանի հիշատակը, արյան ու տոհմի շարունակականությունը, պատմական հիշողությունն ու Հայաստանին անվերապահ նվիրվածությունը։

Արդեն այն ժամանակ մեր տոհմի ընտանեկան հիշողության մեջ անջնջելիորեն դրոշմվեց այն ըմբռնումը, որ այս տարածաշրջանում Հայքը/Հայաստանը և Սաքարթվելոն/Վրաստանը բնականորեն կախված են միմյանցից։ 1920 թվականի դեկտեմբերին անկախ Սաքարթվելոն/Վրաստանը ապաստան տվեց մեր ընտանիքին, երբ Հայաստանի պարտությունն ու խորհրդայնացումն արդեն ծանր հարված էին հասցրել նաև նրա ռազմավարական անվտանգությանը։ Կարսի կորուստը և Երևանի անցումը խորհրդային իշխանության տակ Վրաստանին զրկեցին հարավային անկախ հարևանից՝ խորացնելով նրա մեկուսացումն ու մեծացնելով Թիֆլիսի վրա հաջորդ հարձակման վտանգը։

Մեկ դար անց պահպանվում է գլխավոր ռազմավարական օրինաչափությունը․ անկախ Հայքը/Հայաստանը Սաքարթվելոյի/Վրաստանի հարավային անվտանգության առանցքային հենարանն է, իսկ հայկական ինքնիշխանության թուլացումը մեծացնում է նաև վրացական պետության խոցելիությունը կայսերական ճնշումների առջև։ Անկախ Սաքարթվելոն/Վրաստանը նույն կայսերական փոթորիկների առջև Հայքի/Հայաստանի ռազմավարական դարպասն է դեպի արտաքին աշխարհ։ Մենք կա՛մ ազատության այս ընդհանուր կովկասյան պարագիծը պահում ենք միասին՝ որպես տանդեմ, կա՛մ փլուզվելու ենք միասին։

Թումասյանների տոհմի պատմությունը զարգանում էր զուգահեռաբար՝ անքակտելիորեն կապված Մազմանյանների պատմության հետ։ Պապիկիս գծով իմ նախնիները նույնպես Կարսից են, որտեղ ապրում էին հենց Մազմանյանների ընտանիքի հարևանությամբ։ Թումասյանները Կարսի գաղթից հետո տեղափոխվեցին Սաքարթվելոյի/Վրաստանի Ծալկայի շրջան՝ Չիվթքիլիսա գյուղ, այն պատճառով, որ այնտեղ արդեն ապրում էին նրանց մերձավոր ազգականները։ Իմ պապիս հոր՝ Համբարձում Թումասյանի ավագ դուստրը ծնվել էր դեռևս Կարսում, իսկ իմ պապը՝ Գիորգի Համբարձումի Թումասյանը, ծնվել է արդեն Ծալկայի շրջանի Չիվթքիլիսա գյուղում, որտեղից էլ ավելի ուշ տեղափոխվել է Թբիլիսի։

Հենց Թբիլիսիում ամբողջացավ մեր ընտանիքի պատմության այս շրջանը։ Կարսեցի երկու տոհմերի ժառանգները՝ երբեմնի հարևանները, որոնք ժամանակին կիսում էին մեկ հող և կորցրել էին այն, կրկին հանդիպեցին Թբիլիսիի փողոցներում և որոշեցին ընտանիք կազմել՝ միավորելով երկու տոհմերի պատմությունները։ Ի նշան այս հարատևության հանդեպ խորին հարգանքի և մեր գենետիկ կոդին հավատարմության՝ հայրս ինձ անվանակոչեց պապիս պատվին՝ Գիորգի Թումասյան։

Վաղ մանկությունից հայոց պետականության հարցերը երբեք ինձ համար չեն եղել վերացական քաղաքական տեսություն կամ սառը ակադեմիական հետաքրքրության առարկա։ Ես մեծացել եմ մի տան մեջ, որտեղ Կարսի հիշողությունն ընկալվում էր որպես պետության և պատասխանատվության մասին սերունդների անավարտ զրույց։

Հավանաբար հենց այդ պատճառով, համալսարաններում միջազգային հարաբերություններ և աշխարհաքաղաքականություն ուսումնասիրելուց շատ առաջ, իմ մեջ բյուրեղացավ այն գլխավոր հարցը, որը կանխորոշեց իմ ողջ հետագա ճակատագիրը.

Ինչո՞ւ են որոշ ժողովուրդներ ու պետություններ անհետանում, իսկ մյուսները՝ գոյատևում ամեն ինչին հակառակ։ Ինչո՞ւ են որոշ ժողովուրդներ դառնում սեփական ճակատագրի լիիրավ տերերը, իսկ մյուսները վերածվում ուրիշների որոշումների պասիվ օբյեկտների։

Եվ ամենակարևորը՝ ի՞նչ պետք է անեմ անձամբ ես, ի՞նչ պետք է անենք մենք, որպեսզի հայկական պետությունն այլևս երբեք, ոչ մի հանգամանքում չկանգնի իր անհետացման սպառնալիքի առջև։

Այս գոյաբանական հարցի պատասխանի որոնումն ու այդ ինքնիշխան բանաձևի գործնական մարմնավորումն էլ ի վերջո ինձ բերեցին «Հայքի պետության դոքտրին» աշխատության ստեղծմանը։