გიორგი ტუმასიანის გზა
ფესვები
მე 1995 წელს თბილისში, საქართველოში დავიბადე. თუმცა ისტორია, რომელმაც ჩემი ცხოვრების გზა ჩამოაყალიბა და საბოლოოდ „ჰაიქის სახელმწიფოს დოქტრინის“ შექმნამდე მიმიყვანა, ჩემს დაბადებამდე გაცილებით ადრე და ჩემი ბავშვობის ქალაქიდან ძალიან შორს დაიწყო. ის ყარსში დაიწყო.
ჩემი ოჯახისათვის ყარსი ყოველთვის იყო თაობიდან თაობას გადაცემული ცოცხალი, მფეთქავი მეხსიერების ნაწილი: ხსოვნა სახლისა, რომლის დატოვებაც ტყვიების ზუზუნში მოგვიხდა; სახელმწიფოსი, რომელიც უკანასკნელ ამოსუნთქვამდე უნდა დაგვეცვა; და ადამიანებისა, რომელთათვისაც სომეხი ჯარისკაცის ღირსება და ფიცისადმი ერთგულება საკუთარ სიცოცხლეზე მაღლა იდგა.
მამის მხრიდან ბებიის ხაზით მაზმანიანების საგვარეულოს შთამომავალი ვარ. ჩვენი ოჯახის ისტორიაში ყოველთვის განსაკუთრებული, წმინდა ადგილი ეკავა ჰოვჰანეს მაზმანიანის სახელს — სომხეთის პირველი რესპუბლიკის ყარსის პირველი პოლკის ცნობილი მეთაურის სახელს.
ჰოვჰანეს მაზმანიანისათვის სამხედრო სამსახური არასოდეს ყოფილა კარიერა უცხო დროშის სამსახურში. ჰოვჰანეს მაზმანიანი 1890 წელს ყარსში დაიბადა, 1910 წელს რუსეთის იმპერიულ არმიაში შევიდა სამსახურში, შემდეგ კი ტფილისის იუნკერთა სასწავლებელში სწავლობდა. იმ დროს აღმოსავლეთ სომხეთის ძირითადი ნაწილი რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შედიოდა, ხოლო იმპერიულ არმიაში სამსახური სომეხი სამხედროებისათვის პროფესიული მომზადებისა და საბრძოლო გამოცდილების მიღების ერთ-ერთი მთავარი გზა იყო. მოგვიანებით ეს გამოცდილება მან საკუთარი ხალხისა და დამოუკიდებელი სომხეთის დაცვას მოახმარა.
პირველი გადამწყვეტი გამოცდა მან 1914–1915 წლების ზამთარში, სარიყამიშის ბრძოლის ჯოჯოხეთში გაიარა. მაღალმთიან, მოყინულ ციცაბო ფერდობებზე, 30-გრადუსიან დაუნდობელ ყინვაში სომხების ფიზიკური გადარჩენის საკითხი წყდებოდა: ენვერ ფაშას ოსმალეთის მე-3 არმია ყარსისკენ მიიწევდა და მიზნად ისახავდა მხარის მკვიდრი სომეხი მოსახლეობისაგან სრულად გაწმენდას. ახალგაზრდა ოფიცერი მაზმანიანი, რომელიც სიტყვასიტყვით მშობლიური სახლის ზღურბლთან იბრძოდა, სასტიკ ბრძოლებში უშიშრობას ავლენდა. სარიყამიშის გამარჯვებამ, რომელიც რუსეთის იმპერიამ სომეხი ოფიცრების საკვანძო მონაწილეობით მოიპოვა, ოსმალეთის იმპერიის ბლიცკრიგი გაანადგურა და აღმოსავლეთ სომხეთი განადგურებისაგან იხსნა.
როდესაც რუსეთის იმპერია შიდა ქაოსში ჩაიძირა, ხოლო სომეხთა გენოციდის სისხლსა და ფერფლზე სომხეთის პირველი რესპუბლიკა აღდგა, პოლკოვნიკი მაზმანიანი თავისი ერის წინაშე აღებული სამუდამო მოვალეობის შესრულებას განაგრძობდა. სომხეთის სუვერენული არმიის ყარსის 1-ლი პოლკის სათავეში ჩამდგარმა, მთელი თავისი ფრონტული გამოცდილება ახალგაზრდა სახელმწიფოს სამსახურში ჩააყენა.
მისი სამეთაურო უნარების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გამოვლინება იყო 1920 წლის ზაფხულის ოლთისის სამხედრო ოპერაცია: მაზმანიანის მეთაურობით განხორციელებული შეტევა 28 ივლისით თარიღდება. რეგიონის ქვანახშირის საბადოებს სტრატეგიული მნიშვნელობა ჰქონდა რესპუბლიკის საწვავით მომარაგებისათვის, რკინიგზების მუშაობისა და ენერგეტიკული დამოკიდებულების შემცირებისათვის. ყარსის 1-ლი პოლკის სათავეში მდგარმა მაზმანიანმა თურქული ძალების წინააღმდეგ წარმატებული შეტევითი მოქმედებები განახორციელა და სომხეთის რეგულარული არმიის ბრძოლისუნარიანობა წარმოაჩინა.
თუმცა 1920 წლის შემოდგომაზე გეოპოლიტიკური ვითარება მკვეთრად შეიცვალა. საბჭოთა რუსეთი ქემალისტურ თურქეთთან ფარულ ალიანსში შევიდა. სომხეთი ორ უროს შორის აღმოჩნდა, ხოლო საბჭოთა იდეების ძირგამომთხრელმა, დამარცხების შემგუებელმა პროპაგანდამ საბოლოოდ შიგნიდან მოშალა არმიის დისციპლინა.
1920 წლის ოქტომბერში თურქული ჯარები ყარსის გალავანს მიუახლოვდნენ. ციხესიმაგრის სამხედრო საბჭოს სხდომებზე მაზმანიანი ბოლომდე მოითხოვდა უმაღლესი სარდლობისაგან ციტადელის შენარჩუნებას და უარს ამბობდა სიმაგრეების უბრძოლველად ჩაბარებაზე. მაგრამ როდესაც 30 ოქტომბერს, ვითარების გადარჩენის მცდელობისას, მან პოზიციების დაკავება და მტკიცე თავდაცვის ორგანიზება ბრძანა, დემორალიზებულმა და უცხო პროპაგანდის ზეგავლენის ქვეშ მოქცეულმა ჯარისკაცებმა თავიანთი მეთაურის ბრძანების შესრულებაზე უარი თქვეს. ქვეყნის საკვანძო ციხესიმაგრე თითქმის ერთი გასროლის გარეშეც ბარდებოდა.
30 წლის ოფიცრისათვის, რომელსაც პირველი მსოფლიო ომის ფრონტები ჰქონდა გამოვლილი და დამოუკიდებელი სომხეთის სამსახურის ფიცი ჰქონდა დადებული, ეს პირადი ეგზისტენციალური კატასტროფა იყო. მის თვალწინ ინგრეოდა არა მხოლოდ საჯარისო შენაერთი, არამედ თავად დამოუკიდებელი სომხური სახელმწიფოებრიობის მორალური და ფიზიკური საფუძველი. პოლკოვნიკ მაზმანიანს არ სურდა ციტადელის ჩაბარების სირცხვილის გადატანა და საკუთარი სახელმწიფოს დაღუპვისა და მშობლიური ყარსის დაკარგვის მოწმედ დარჩენა; ის მწყობრის წინ გამოვიდა, ციხესიმაგრის ბასტიონზე. წარმოთქვა სიტყვები, რომლებიც მის უკვდავ ანდერძად იქცა — „ერთი სიცოცხლე მაქვს, სამშობლოვ, შენ გიძღვნი მას“ — შემდეგ პირადი „მაუზერი“ ამოიღო და თავი მოიკლა.
2026 წლის ზაფხულში მეც 30 წლის ვიყავი. ჩემი ცხოვრების ამ ეტაპზე ვიმეორებ ჩემი წინაპრის, პოლკოვნიკ მაზმანიანის სიტყვებს: „ერთი სიცოცხლე მაქვს, სამშობლოვ, შენ გიძღვნი მას“. მაგრამ ამ სიტყვებს იმიტომ არ წარმოვთქვამ, რომ ჩვენი სახელმწიფოსა და სისტემის მორიგი ნგრევის წინაშე უძლურების გამო საკუთარ საფეთქელში ტყვია გავისროლო. 106 წლის შემდეგ ჩემს სიცოცხლეს, ნებას, ცოდნას, გამოცდილებასა და დისციპლინას ჰაიქს ვუძღვნი. ჩემი ნაშრომი „ჰაიქის სახელმწიფოს დოქტრინა“ ამ სამსახურის ნაწილია — იმისათვის, რომ ჩვენი სახელმწიფო აუღებელ ციხესიმაგრედ ვაქციო და ჩემი წინაპრის, პოლკოვნიკ ჰოვჰანეს მაზმანიანის დაუმთავრებელი საქმე გამარჯვებით დავასრულო.
პრემიერ-მინისტრმა სიმონ ვრაციანმა და მწერალმა კოსტან ზარიანმა შემოგვინახეს მოგონებები იმის შესახებ, თუ როგორ ჩააღწია პოლკოვნიკის დაღუპვის ამბავმა ერევნამდე. პირველი რესპუბლიკის პარლამენტის სხდომაზე, როდესაც ტრიბუნიდან ყარსის დაცემა და მეთაურის სიკვდილი გამოაცხადეს, დარბაზში სამარისებური სიჩუმე ჩამოვარდა. ზარიანის ლიტერატურულ სურათში პოლკოვნიკ მაზმანიანის მუნჯი ჩრდილი, სისხლით მოთხვრილი თავით, დეპუტატების სკამებს შორის გაივლის და დარბაზის სიღრმეში ჩერდება. ჩემთვის ეს სურათი ერის სინდისისადმი მიმართული წარუვალი მოთხოვნაა — პასუხი აგოს დაკარგული სახელმწიფოსა და ბოლომდე შეუსრულებელი ვალისათვის.
ჩვენს ეროვნულ კულტურაში გაჩნდა ტერმინი „მაზმანიანული პატრიოტიზმი“, როგორც სამშობლოსადმი აბსოლუტური, უკომპრომისო ერთგულების სიმბოლო, და ტერმინი „მაზმანიანული სინდრომი“, როგორც სისტემის შიდა რღვევისა და მოღალატეობრივი სისუსტის წინაშე მებრძოლის უკიდურესი სასოწარკვეთის მაჩვენებელი.
მე-11 წითელი არმიის შესვლა ერევანში, 1920 წელი — ვრცლად
იმ პერიოდის საარქივო ფოტო.
1920 წლის 30 ოქტომბერს ყარსის დაცემის შემდეგ გადარჩენილმა მოსახლეობამ გიუმრისაკენ, მაშინდელი ალექსანდროპოლისაკენ დაიხია, რომელიც სულ რამდენიმე დღის შემდეგ, 7 ნოემბერს, თურქულმა ჯარებმა დაიკავეს. 2 დეკემბერს ერევნის შეთანხმებით ხელისუფლება საბჭოთა მხარეს გადაეცა, ხოლო 4 დეკემბერს ერევანში სომხეთის რევკომი ჩავიდა ქვეყნის მართვის საკუთარ ხელში ასაღებად.
ყარსის დაცემისა და შემდგომ სომხეთის გასაბჭოების შემდეგ ჩემი ოჯახისათვის მთავარ საფრთხედ ჩეკას — ჩეკისტური სადამსჯელო მანქანის — მოსალოდნელი ძალადობა იქცა. სომხეთის პირველი რესპუბლიკის გმირი პოლკოვნიკის ოჯახი თავისი ბიოგრაფიისა და წარმომავლობის გამო ავტომატურად განადგურების სამიზნედ იქცეოდა.
ამ საბედისწერო მომენტში ჩემმა გადარჩენილმა წინაპრებმა საგვარეულოს გადასარჩენად საკუთარი წარმომავლობისა და წარსულის დამალვის ხერხებს მიმართეს. ისინი გაემგზავრნენ ტფილისში, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დედაქალაქში, რომელიც 1920 წლის დეკემბერში ჯერ კიდევ დამოუკიდებელი იყო.
მე-11 წითელი არმია თბილისში, 1921 წლის 25 თებერვალი — ვრცლად
იმ პერიოდის საარქივო ფოტო.
თუმცა 1921 წლის 25 თებერვალს საბჭოთა რუსეთის ჯარებმა ტფილისი დაიკავეს და საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლება დამყარდა. ახალი საფრთხის პირობებში, დახვრეტის სარდაფებიდან თავის დასაღწევად და ჩეკისტური სისტემისათვის თავიანთი წარსულის დოკუმენტური კვალის შეძლებისდაგვარად წაშლის მიზნით, ჩემმა წინაპრებმა საგვარეულო გვარზე — მაზმანიანზე — უარი თქვეს და გვარი ოგანეზოვი მიიღეს, რომელიც სწორედ პოლკოვნიკ ჰოვჰანეს მაზმანიანის სახელზე დაყრდნობით შექმნეს.
მათ თითქმის ყველაფერი დაკარგეს: მშობლიური ქალაქი, ყარსში არსებული დიდი საგვარეულო ქონება, ოფიცრის ოჯახის სტატუსი და საკუთარი ისტორიული გვარიც კი. მაგრამ შეძლეს ყველაზე მთავარის შენარჩუნება — თავიანთი სომხობის, ჰოვჰანეს მაზმანიანის ხსოვნის, სისხლისა და საგვარეულოს უწყვეტობის, ისტორიული მეხსიერებისა და სომხეთისადმი უპირობო ერთგულების.
უკვე მაშინ ჩვენი საგვარეულოს ოჯახურ მეხსიერებაში წარუშლელად აღიბეჭდა გაცნობიერება იმისა, რომ ამ რეგიონში ჰაიქი/სომხეთი და საქართველო ბუნებრივად არიან ერთმანეთზე დამოკიდებული. 1920 წლის დეკემბერში დამოუკიდებელმა საქართველომ ჩვენს ოჯახს თავშესაფარი მისცა, როდესაც სომხეთის დამარცხებასა და გასაბჭოებას უკვე მძიმე დარტყმა ჰქონდა მიყენებული მის სტრატეგიულ უსაფრთხოებაზეც. ყარსის დაკარგვამ და ერევნის საბჭოთა ხელისუფლების ქვეშ გადასვლამ საქართველოს სამხრეთით დამოუკიდებელი მეზობელი დააკარგვინა, მისი იზოლაცია გააღრმავა და ტფილისზე მომდევნო თავდასხმის საფრთხე გაზარდა.
ერთი საუკუნის შემდეგ მთავარი სტრატეგიული კანონზომიერება კვლავ ძალაშია: დამოუკიდებელი ჰაიქი/სომხეთი საქართველოს სამხრეთის უსაფრთხოების საკვანძო საყრდენია, ხოლო სომხური სუვერენიტეტის შესუსტება იმპერიული წნეხის წინაშე ქართული სახელმწიფოს მოწყვლადობასაც ზრდის. იმავე იმპერიული ქარიშხლების წინაშე დამოუკიდებელი საქართველო ჰაიქისათვის/სომხეთისათვის გარე სამყაროსაკენ მიმავალი სტრატეგიული კარიბჭეა. ჩვენ ან თავისუფლების ამ საერთო კავკასიურ პერიმეტრს ერთად, ტანდემად ვიცავთ, ან ერთად დავინგრევით.
ტუმასიანების საგვარეულოს ისტორია პარალელურად ვითარდებოდა და განუყოფლად იყო დაკავშირებული მაზმანიანების ისტორიასთან. ბაბუის ხაზით ჩემი წინაპრებიც ყარსიდან არიან, სადაც უშუალოდ მაზმანიანების ოჯახის მეზობლად ცხოვრობდნენ. ყარსიდან გახიზვნის შემდეგ ტუმასიანები საქართველოს წალკის რაიონში, სოფელ ჩივთქილისაში გადავიდნენ, რადგან იქ უკვე ცხოვრობდნენ მათი ახლო ნათესავები. ჩემი ბაბუის მამის, ჰამბარძუმ ტუმასიანის, უფროსი ქალიშვილი ჯერ კიდევ ყარსში იყო დაბადებული, ხოლო ჩემი ბაბუა, გიორგი ჰამბარძუმის ძე ტუმასიანი, უკვე წალკის რაიონის სოფელ ჩივთქილისაში დაიბადა, საიდანაც მოგვიანებით თბილისში გადავიდა.
სწორედ თბილისში გამთლიანდა ჩვენი ოჯახის ისტორიის ეს მონაკვეთი. ყარსელი ორი საგვარეულოს მემკვიდრეები — ოდესღაც მეზობლები, რომლებიც ერთ დროს ერთ მიწას იზიარებდნენ და ის დაეკარგათ — კვლავ შეხვდნენ ერთმანეთს თბილისის ქუჩებში და ოჯახის შექმნა გადაწყვიტეს, რითაც ორი საგვარეულოს ისტორიები გააერთიანეს. ამ უწყვეტობისადმი ღრმა პატივისცემისა და ჩვენი გენეტიკური კოდისადმი ერთგულების ნიშნად მამამ ბაბუის პატივსაცემად გიორგი ტუმასიანი დამარქვა.
ადრეული ბავშვობიდან სომხური სახელმწიფოებრიობის საკითხები ჩემთვის არასოდეს ყოფილა აბსტრაქტული პოლიტიკური თეორია ან ცივი აკადემიური ინტერესის საგანი. მე გავიზარდე სახლში, სადაც ყარსის ხსოვნა სახელმწიფოსა და პასუხისმგებლობაზე თაობათა დაუსრულებელ საუბრად აღიქმებოდა.
ალბათ სწორედ ამიტომ, უნივერსიტეტებში საერთაშორისო ურთიერთობებისა და გეოპოლიტიკის შესწავლის დაწყებამდე გაცილებით ადრე, ჩემში ჩამოყალიბდა მთავარი შეკითხვა, რომელმაც მთელი ჩემი შემდგომი ბედი განსაზღვრა:
რატომ ქრება ზოგი ერი და სახელმწიფო, სხვები კი ყველაფრის მიუხედავად გადარჩებიან? რატომ ხდება ზოგი ერი საკუთარი ბედის სრულუფლებიანი პატრონი, სხვები კი სხვისი გადაწყვეტილებების პასიურ ობიექტებად იქცევიან?
და რაც მთავარია — რა უნდა გავაკეთო პირადად მე, რა უნდა გავაკეთოთ ჩვენ, რომ სომხური სახელმწიფო აღარასოდეს, არავითარ გარემოებაში არ აღმოჩნდეს გაქრობის საფრთხის წინაშე?
სწორედ ამ ეგზისტენციალურ კითხვაზე პასუხის ძიებამ და სუვერენიტეტის ამ ფორმულის პრაქტიკულმა ხორცშესხმამ მიმიყვანა საბოლოოდ ჩემი ნაშრომის, „ჰაიქის სახელმწიფოს დოქტრინის“, შექმნამდე.