Գիորգի Թումասյանի ուղին
Մասշտաբ
2017 թվականին իմ գործունեությունը վերջնականապես դուրս եկավ համայնքային աշխատանքի և քաղաքացիական նախաձեռնությունների շրջանակներից։ Առաջին անգամ ես մանդատ ստացա ներկայացնելու ոչ թե առանձին կառույց կամ նույնիսկ մեր համայնքը, այլ մի ամբողջ պետություն։
Այս ճեղքումը պատահական հաջողություն չէր. դրա թիկունքում կանգնած էին տարիների հյուծիչ աշխատանքն ու կամքի ամրության փորձությունը։ 2015 և 2016 թվականներին ես երկու անգամ անցա համապետական ընտրական փուլով՝ երկու անգամն էլ կանգ առնելով հաղթանակից մեկ քայլ առաջ և զբաղեցնելով երկրորդ տեղը։ Շատերի համար դա առիթ կդառնար դուրս գալու մրցավազքից և խրվելու հիասթափության մեջ։ Բայց Հայրս ինձ այլ կերպ էր դաստիարակել։ Երկու անհաջողությունների փորձը մենք նրա հետ միասին վերածեցինք ճշգրիտ մաթեմատիկական հաշվարկի։ 2017 թվականին Վրաստանի կառավարության կազմակերպած բաց մրցույթում ես զբաղեցրի առաջին տեղը և ընտրվեցի ՄԱԿ-ում Վրաստանի երիտասարդության ներկայացուցիչ։
Դա միայն անձնական հաղթանակ չէր։ Երկրի պատմության մեջ առաջին անգամ էթնիկ փոքրամասնության ներկայացուցիչը՝ էթնիկ հայը, իրավունք ստացավ խոսելու Վրաստանի ողջ երիտասարդության անունից՝ մոլորակի գլխավոր դիվանագիտական հարթակներում։ Ես կատարեցի ինքս ինձ տված խոստումը, սակայն, ի տարբերություն 2014 թվականի, այս անգամ ես Նյու Յորք էի մեկնում ոչ թե որպես ուսանող, այլ որպես պետության ներկայացուցիչ։ Այս փորձն ինձ թույլ տվեց ներսից վիրահատական ճշգրտությամբ վերլուծել միջազգային համակարգը՝ ընդմիշտ անցնելով համալսարանական դասախոսությունների տեսական շրջանակներից այն կողմ։
Նախքան ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեային մասնակցելու նպատակով Նյու Յորք մեկնելը՝ 2017 թվականի ամռանը, ես իրականացրի լայնածավալ համապետական շրջագայություն՝ հանդիպելով երիտասարդների հետ Վրաստանի տարբեր մարզերում և մայրաքաղաքում։ Ես անցա ողջ երկրով՝ լսելով ու ամփոփելով նոր սերնդի ձգտումները Քվեմո Քարթլիում, Սամցխե-Ջավախեթիում, Կախեթիում, Շիդա Քարթլիում, Մցխեթա-Մթիանեթիում, Իմերեթիում, Ռաճա-Լեչխումում և Ստորին Սվանեթիում, Գուրիայում, Սամեգրելոյում և Վերին Սվանեթիում, Աջարիայում և, իհարկե, մայրաքաղաք Թբիլիսիում։ Ինձ համար սկզբունքային էր հաղթահարել ներքին բաժանումները և անմիջական երկխոսություն հաստատել տարբեր համայնքների երիտասարդների հետ՝ քարթվելների (վրացիների), հայերի, ադրբեջանցիների, հրեաների, օսերի, աբխազների, քիստերի, քրդերի, եզդիների, հույների և այլոց։
Իմ դիրքորոշումը միջազգային հարթակում հենվում էր ոչ թե կաբինետային զեկույցների, այլ սերնդի կենդանի ձայնի վրա։ Դաշտային այդ ինտենսիվ հանդիպումների ընթացքում՝ խոշոր քաղաքային կենտրոններից մինչև ամենահեռավոր բարձրլեռնային ու սահմանամերձ գյուղերը, ինձ հաջողվեց կազմել այն մարտահրավերների իրական քարտեզը, որոնց բախվում էին երիտասարդները։ Այդ շրջագայությունն իմ մանդատն օժտեց խոր կիրառական բովանդակությամբ՝ ՄԱԿ-ում հաջորդած ելույթը վերածելով երկրի ողջ երիտասարդության համախմբված մանիֆեստի։
Հետագա տարիներին ինձ վիճակվեց ելույթ ունենալ ՄԱԿ-ի գլխավոր հարթակներում Նյու Յորքում և Ժնևում, անմիջականորեն փոխգործակցել բարձրաստիճան դիվանագետների, գերատեսչությունների ղեկավարների և գլոբալ քաղաքականության ճարտարապետների հետ։ 2017 թվականին Նյու Յորքում այդ ամբիոնից իմ առաջնելույթը տոգորված էր գլոբալ լուծումների հանդեպ անկեղծ հավատով. Գլխավոր ասամբլեայի Երրորդ կոմիտեի ամբիոնից ես ոգևորությամբ խոսեցի կրթության մեջ համատարած ներդրումների անհրաժեշտության, տեխնոլոգիական առաջընթացի մասին, որն ավտոմատացման միջոցով պետք է մարդկությանն ազատի միօրինակ աշխատանքից և մեր ջանքերն ուղղի քաղաքակրթության զարգացմանը, ինչպես նաև ՄԱԿ-ի Կայուն զարգացման նպատակները որպես բացառապես նեղ ազգային շահերից ելնելով գործող կառավարությունների նկատմամբ հասարակական վերահսկողության գործիք կիրառելու մասին։
Սակայն համամարդկային հռչակագրերին զուգահեռ՝ նյույորքյան իմ ելույթի երկրորդ մասում ես անցա ամենասուր ու ցավոտ թեմային՝ այն իրականությանը, որում ապրում է Վրաստանը։ Ես բացահայտորեն գլխավոր մարտահրավեր որակեցի այն փաստը, որ մեր քաղաքացիների մի զգալի մասը բռնի կերպով կտրված է զարգացման օրակարգից։ Նրանք Ռուսաստանի կողմից օկուպացված Վրաստանի տարածաշրջաններում ապրող մարդիկ են։ ՄԱԿ-ի ամբիոնից ես ուղղակիորեն դիմեցի օկուպացիոն գծից այն կողմ գտնվող մեր աբխազ և օս եղբայրներին ու քույրերին՝ առանց քաղաքական շահարկումների, խորին հարգանքով։ Ես խոսեցի այն մասին, որ մենք անկեղծորեն հոգ ենք տանում նրանց ապագայի, սոցիալ-տնտեսական զարգացման, աբխազական և օսական ինքնատիպ մշակույթի, ավանդույթների ու լեզուների պահպանման մասին։ Ես ընդգծեցի, որ Վրաստանը պատրաստ է և ձգտում է նրանց հետ կիսել զարգացման բոլոր բարիքները, ինչպես դա արդեն տեղի է ունենում բարձրտեխնոլոգիական բժշկության անվճար հասանելիության օրինակով։
Ես հույս հայտնեցի, որ մի օր այստեղ՝ ՄԱԿ-ի կենտրոնակայանում, քանդված Բեռլինի պատի պատմական բեկորի կողքին կհայտնվի մի կտոր փշալար՝ հենց այն փշալարից, որը Ռուսաստանը քաշել է մեր հողի վրա՝ արհեստականորեն բաժանելու դարավոր եղբայրներին՝ վրացիներին, աբխազներին և օսերին։ Նոր սերնդին ուղղված իմ կոչը պարզ էր. խզել ցավի այս արատավոր շրջանը, հրաժարվել անցյալի հակամարտությունների ծանր ժառանգությունից և ձեռք մեկնել միմյանց հանուն ընդհանուր ապագայի։ Ելույթս եզրափակեցի վրաց հանճարեղ բանաստեղծ Շոթա Ռուսթավելու «Ընձենավորը» պոեմի հետևյալ տողով. «Չարին հաղթած՝ բարին կմնա այս աշխարհում հավերժորեն»։
Բայց հենց այս արժեքային իդեալիզմի գագաթնակետին ես հայտնվեցի համաշխարհային օրակարգը կառուցող անողոք մեքենայի ներսում, և դաժան սթափեցումը վրա հասավ ակնթարթորեն։ Խոսքն անմիջապես վերցրեց Ռուսաստանի Դաշնության ներկայացուցիչը։ Սառցե տոնով նա «ափսոսանք» հայտնեց, որ ՄԱԿ-ի երիտասարդական հարթակն օգտագործվում է «քաղաքական հաշվեհարդարների» և Վրաստանի ու Ուկրաինայի կողմից «ոչ ընկերական» հայտարարությունների համար՝ մեզ մեղադրելով կառուցողական մթնոլորտը խաթարելու մեջ։
Նույն վայրկյանին ես խաղաղարարից վերածվեցի կոշտ դիվանագետի և անհապաղ պատասխանի իրավունք պահանջեցի։ Տեղից բարձրանալով՝ ես ծավալեցի անզիջում դիվանագիտական հակահարձակում՝ ուղղակիորեն մեղադրելով Ռուսաստանին իմ երկրի ինքնիշխանության շարունակական ոտնահարման, ՄԱԿ-ի կանոնադրության, միջազգային իրավունքի սկզբունքների և 2008 թվականի օգոստոսի 12-ի հրադադարի համաձայնագրի կոպիտ խախտման մեջ։ Նիստերի դահլիճում ես բարձրաձայնեցի Ռուսաստանի ռազմական ագրեսիայի, վրաց բնակչության էթնիկ զտումների և Վրաստանի տարածքի շուրջ 20%-ի ապօրինի օկուպացիայի մասին՝ դրանք ներկայացնելով որպես իմ երկրի ինքնիշխանության և քաղաքացիների իրավունքների շարունակական ոտնահարումներ։ Ես Մոսկվայից ուղղակիորեն պահանջեցի դադարեցնել միջազգային պարտավորությունների անտեսումը և թույլ տալ հարյուր հազարավոր փախստականներին ու ներքին տեղահանված անձանց անվտանգ և արժանապատիվ վերադառնալ իրենց տները։
Այդ րոպեին փլուզվում էր հնացած կայսերական կարծրատիպը. էթնիկ փոքրամասնության ներկայացուցիչը՝ վրաստանաբնակ հայը, միջազգային բարձրագույն մակարդակում ցուցադրեց բացարձակ նվիրվածություն իր պետությանը՝ Վրաստանին՝ պաշտպանելով նրա ինքնիշխանությունը մոլորակի գլխավոր հարթակում մղվող կոշտ բախման մեջ։ Ինձ համար այդ ելույթը քաղաքացիական պատասխանատվության արտահայտություն էր․ իմ հայկական ինքնությունն ու Վրաստանի ինքնիշխանությանը նվիրվածությունը լրացնում էին միմյանց։
Իմ ելույթի շուրջ ծավալված այս շիկացած դիվանագիտական բախումն իմ առջև մերկացրեց համաշխարհային քաղաքականության իսկական մեխանիկան։ Իրականությունը ցինիկ էր. բանաձևերի յուրաքանչյուր տողի հետևում թաքնված է պետական շահերի սառը եսասիրությունը, յուրաքանչյուր մարդասիրական հռչակագրի հետևում՝ ուժերի հավասարակշռության կոշտ մաթեմատիկական հաշվարկը։
Հենց ՄԱԿ-ում ես գիտակցեցի այն հիմնարար օրինաչափությունը, որը վերափոխեց իմ աշխարհայացքը․ միջազգային ինստիտուտները կարող են միջնորդել հակամարտող կողմերի միջև, նպաստել երկխոսությանը և համակարգել մարդասիրական օգնությունը։ Բայց միջազգային ինստիտուտներն ի վիճակի չեն փոխարինելու ինքնիշխան Պետությանը։ Ոչ մի միջազգային կոնվենցիա չի փոխարինի մարտունակ բանակին։ Ոչ մի վերազգային կոմիտե չի փոխհատուցի սեփական գործադիր իշխանության կաթվածահար վիճակը։ Ոչ մի հռչակագիր չի պաշտպանի այն երկրի սահմանները, որի ղեկավարությունը կուրորեն հավատում է օտար երաշխիքների զորությանը։
Հին եվրոպական կարգի կուրության վերջնական հաստատումը ես ստացա մի փոքր ավելի ուշ՝ 2018 թվականի օգոստոսին, Գերմանիայի կանցլեր Անգելա Մերկելի՝ Վրաստան կատարած պաշտոնական այցի ժամանակ։ Ուղիղ եթերով հեռարձակվող բաց հանդիպման ժամանակ ես նրան տվեցի ուղիղ, քաղաքավարական ձևականություններից զուրկ հարց։ Ես եվրոպական առաջատար տերության ղեկավարին բացահայտ ասացի, որ հակաժողովրդավարական ուժերը՝ Ռուսաստանն ու Թուրքիան, ծրագրված կերպով պատրաստվում են Հարավային Կովկասը վերցնել իրենց լիակատար վերահսկողության տակ և բաժանել տարածաշրջանը միմյանց միջև՝ հիշեցնելով իմ նախնիների ճակատագիրը, ովքեր 1920 թվականին սեղմվել էին նմանատիպ բաժանման օղակում։
Ես նրան հարցրի, թե այս իրավիճակում ինչ է պատրաստ անել Եվրոպական միությունը՝ իրական այլընտրանք առաջարկելու համար։ Իրական քայլերի մասին հստակ, ձևակերպված պատասխան այն ժամանակ չհնչեց. միայն ընդհանուր դիվանագիտական արտահայտությունների ստանդարտ հավաքածու։ Արևմուտքը նախընտրում էր մնալ հարմարավետության գոտում՝ օրորված այն պատրանքով, թե խաղի հին կանոնները դեռ գործում են։ Այդպիսի՝ մտապես անպատրաստ և կաթվածահար վիճակում Եվրամիությունը հետագայում դիմավորեց նոր իրականությունը Հարավային Կովկասում։ Մերկելին իմ արտահայտած մռայլ կանխատեսումն իրականացավ վախեցնող մաթեմատիկական ճշգրտությամբ. տարածաշրջանի ուժային հարաբերակցությունը շուտով փոխվեց Մոսկվայի և Անկարայի կոպիտ ուժով, մինչդեռ Բրյուսելն արտահայտում էր իր հերթական «խոր մտահոգությունը»։
Զուգահեռաբար ես հաջողությամբ հանձնեցի պետական որակավորման քննությունները և պաշտոնապես ընդգրկվեցի Վրաստանի արտաքին գործերի նախարարության Դիվանագիտական պահեստազորում, ինչը թույլ տվեց մանրակրկիտ ուսումնասիրել արտաքին քաղաքականության ներքին խոհանոցը։ Այդ նույն ժամանակաշրջանում ես Եվրոպական միության կողմից ընտրվեցի որպես Երիտասարդ եվրոպացի դեսպան, իսկ Դավոսի Համաշխարհային տնտեսական ֆորումն ինձ ներառեց առաջնորդների իր գլոբալ համայնքում։
2018 թվականին Ստրասբուրգում Եվրոպայի խորհրդի Ժողովրդավարության համաշխարհային ֆորումին մասնակցությունն ինձ թույլ տվեց միջազգային հարթակում բարձրաձայնել, որ ժողովրդավարությունների և բռնապետությունների միջև առճակատում է սպասվում, և որ բռնապետությունների դաշինքը պատերազմ է նախապատրաստում ժողովրդավարական պետությունների դեմ։
2018 թվականի հունվարին՝ ԱՄՆ կատարած երկրորդ պաշտոնական այցի ժամանակ, ես որոշեցի դուրս գալ Արևելյան ափի ստանդարտ արարողակարգերի շրջանակից։ Սեփական նախաձեռնությամբ մեկնեցի Կալիֆորնիա՝ Սիլիկոնային հովիտ և Լոս Անջելես, որպեսզի խորապես ուսումնասիրեմ ամերիկահայ համայնքի ներուժն ու մտածողության ալգորիթմները։ Այնտեղ ես տեսա հայերի, ովքեր աշխատում էին համաշխարհային տեխնոլոգիական մտքի առաջնագծում։ Նրանց մեջ ես տեսա գիտելիքի, ստեղծարարության և մասնագիտական կարգապահության այն ներուժը, որի վրա կարող է հենվել մեր Անառիկ Հայկական Քաղաքակրթությունը։
Սակայն միաժամանակ այդ հաղթարշավը բացահայտեց չարագուշակ «Յուրացման պարադոքսը». նրանց վիթխարի մասշտաբը չէր ծառայում հայկական համակարգին, նրանց արտոնագրերն ուժեղացնում էին օտար տնտեսությունները, իսկ նրանց հարկերը սնում էին օտար բանակները։ Ես տեսնում էի, թե որքան մեծ էր աշխարհով մեկ ստեղծվող հայկական մասնագիտական ներուժը և որքան թույլ էին այն Հայաստանի պետական զարգացմանը կապող մեխանիզմները։ Այդ անհամապատասխանությունն ինձ համար դարձավ համակարգային խնդիր։
Յուրաքանչյուր նոր միջազգային հարթակ ընդլայնում էր իմ ռազմավարական տեսլականի ուրվագիծը, բայց ամենակարևորը՝ ես հասանելիություն ստացա հաջողակ պետությունների կառավարման կոդին։
Ինքնիշխանությունը պահպանելու ձգտող ազգերը չեն սահմանափակվում իրենց ներքին ձախողումներն արտաքին գործոններով բացատրելով և քաղաքականությունը չեն կառուցում միայն մեղավորների փնտրտուքի շուրջ։
Նրանք հետևողականորեն բարելավում են սեփական պետական ապարատի աշխատանքը՝ համատարած ներդրումներ կատարելով կրթության, տեխնոլոգիաների, պաշտպանության և մարդկային կապիտալի մեջ։ Իմ ուշադրության կենտրոնը վերջնականապես տեղափոխվեց միջազգային դիվանագիտությունից դեպի պետության ուժի ներքին նախագծում։
Հետագա բոլոր տարիներին, ինչպիսի փորձագիտական ցանցերում և միջազգային նախագծերում էլ ներգրավվեցի, ես անփոփոխ կերպով վերադառնում էի միևնույն հիմնարար ճշմարտությանը. ի վերջո, յուրաքանչյուր ժողովրդի ճակատագիրը որոշվում է տանը։ Հենց այդ փորձից էլ ձևավորվեց իմ հիմնական համոզմունքը. Հայաստանի ապագան չի կարելի հանձնել գերտերությունների բարեհաճությանը։ Մեր գլխավոր հենարանը պետք է լինեն հայկական պետության որակը, նրա ինստիտուտների հզորությունը և սեփական ճակատագրի համար պատասխանատվություն ստանձնելու հասարակության պատրաստակամությունը։