გიორგი ტუმასიანის გზა
მასშტაბი
2017 წელს ჩემი საქმიანობა საბოლოოდ გასცდა სათემო მუშაობისა და სამოქალაქო ინიციატივების ფარგლებს. პირველად მივიღე მანდატი, წარმომედგინა არა ცალკეული სტრუქტურა ან თუნდაც ჩვენი თემი, არამედ მთელი სახელმწიფო.
ეს გარღვევა შემთხვევითი წარმატება არ ყოფილა: მის უკან იდგა წლების დამღლელი შრომა და ნების სიმტკიცის გამოცდა. 2015 და 2016 წლებში ორჯერ გავიარე ქვეყნის მასშტაბით ჩატარებული შესარჩევი ეტაპი და ორივეჯერ გამარჯვებამდე ერთი ნაბიჯით ადრე გავჩერდი, მეორე ადგილზე გავედი. ბევრისთვის ეს შეიძლება გამხდარიყო მიზეზი, კონკურსიდან გასულიყო და იმედგაცრუებაში ჩაძირულიყო. მაგრამ მამამ სხვაგვარად გამზარდა. ორი წარუმატებლობის გამოცდილება მასთან ერთად ზუსტ მათემატიკურ გათვლად ვაქციეთ. 2017 წელს საქართველოს მთავრობის მიერ ორგანიზებულ ღია კონკურსში პირველი ადგილი დავიკავე და გაეროში საქართველოს ახალგაზრდობის წარმომადგენლად ამირჩიეს.
ეს მხოლოდ პირადი გამარჯვება არ იყო. ქვეყნის ისტორიაში პირველად ეთნიკური უმცირესობის წარმომადგენელმა — ეთნიკურმა სომეხმა — მოიპოვა უფლება, პლანეტის მთავარ დიპლომატიურ პლატფორმებზე საქართველოს მთელი ახალგაზრდობის სახელით ელაპარაკა. საკუთარ თავს მიცემული პირობა შევასრულე, თუმცა 2014 წლისგან განსხვავებით, ამჯერად ნიუ-იორკში მივდიოდი არა როგორც სტუდენტი, არამედ როგორც სახელმწიფოს წარმომადგენელი. ამ გამოცდილებამ შესაძლებლობა მომცა, საერთაშორისო სისტემა შიგნიდან, ქირურგიული სიზუსტით გამეანალიზებინა და სამუდამოდ გავსცდენოდი საუნივერსიტეტო ლექციების თეორიულ ჩარჩოს.
გაეროს გენერალურ ასამბლეაში მონაწილეობის მიზნით ნიუ-იორკში გამგზავრებამდე, 2017 წლის ზაფხულში, ქვეყნის მასშტაბით ფართომასშტაბიანი ტური განვახორციელე და ახალგაზრდებს საქართველოს სხვადასხვა რეგიონსა და დედაქალაქში შევხვდი. მთელი ქვეყანა შემოვიარე, მოვისმინე და შევაჯამე ახალი თაობის მისწრაფებები ქვემო ქართლში, სამცხე-ჯავახეთში, კახეთში, შიდა ქართლში, მცხეთა-მთიანეთში, იმერეთში, რაჭა-ლეჩხუმსა და ქვემო სვანეთში, გურიაში, სამეგრელოსა და ზემო სვანეთში, აჭარაში და, რა თქმა უნდა, დედაქალაქ თბილისში. ჩემთვის პრინციპული მნიშვნელობა ჰქონდა შიდა დაყოფების დაძლევასა და სხვადასხვა თემის ახალგაზრდებთან უშუალო დიალოგის დამყარებას — ქართველებთან, სომხებთან, აზერბაიჯანელებთან, ებრაელებთან, ოსებთან, აფხაზებთან, ქისტებთან, ქურთებთან, იეზიდებთან, ბერძნებთან და სხვებთან.
საერთაშორისო პლატფორმაზე ჩემი პოზიცია ეყრდნობოდა არა კაბინეტურ ანგარიშებს, არამედ თაობის ცოცხალ ხმას. ამ ინტენსიური საველე შეხვედრების განმავლობაში — დიდი ურბანული ცენტრებიდან ყველაზე შორეულ მაღალმთიან და საზღვრისპირა სოფლებამდე — შევძელი იმ გამოწვევების რეალური რუკის შედგენა, რომლებსაც ახალგაზრდები აწყდებოდნენ. ამ ტურმა ჩემს მანდატს ღრმა პრაქტიკული შინაარსი შესძინა და გაეროში შემდგომი გამოსვლა ქვეყნის მთელი ახალგაზრდობის ერთიან მანიფესტად აქცია.
შემდგომ წლებში მომეცა შესაძლებლობა, გამოვსულიყავი გაეროს მთავარ პლატფორმებზე ნიუ-იორკსა და ჟენევაში, უშუალოდ მეთანამშრომლა მაღალი რანგის დიპლომატებთან, უწყებების ხელმძღვანელებთან და გლობალური პოლიტიკის არქიტექტორებთან. 2017 წელს ნიუ-იორკში ამ ტრიბუნიდან ჩემი პირველი გამოსვლა გლობალური გადაწყვეტილებებისადმი გულწრფელი რწმენით იყო გამსჭვალული: გენერალური ასამბლეის მესამე კომიტეტის ტრიბუნიდან ენთუზიაზმით ვისაუბრე განათლებაში საყოველთაო ინვესტირების აუცილებლობაზე; ტექნოლოგიურ პროგრესზე, რომელსაც ავტომატიზაციის გზით კაცობრიობა ერთფეროვანი შრომისგან უნდა გაეთავისუფლებინა და ჩვენი ძალისხმევა ცივილიზაციის განვითარებისკენ მიემართა; ასევე გაეროს მდგრადი განვითარების მიზნების საზოგადოებრივი კონტროლის ინსტრუმენტად გამოყენებაზე იმ მთავრობების მიმართ, რომლებიც მხოლოდ ვიწრო ეროვნული ინტერესებით მოქმედებენ.
თუმცა ზოგადსაკაცობრიო დეკლარაციების პარალელურად, ნიუ-იორკში ჩემი გამოსვლის მეორე ნაწილში ყველაზე მწვავე და მტკივნეულ თემაზე გადავედი — რეალობაზე, რომელშიც საქართველო ცხოვრობს. მთავარ გამოწვევად ღიად დავასახელე ის ფაქტი, რომ ჩვენი მოქალაქეების მნიშვნელოვანი ნაწილი ძალადობრივად არის მოწყვეტილი განვითარების დღის წესრიგს. ესენი არიან ადამიანები, რომლებიც რუსეთის მიერ ოკუპირებულ საქართველოს რეგიონებში ცხოვრობენ. გაეროს ტრიბუნიდან პირდაპირ მივმართე საოკუპაციო ხაზის მიღმა მყოფ ჩვენს აფხაზ და ოს ძმებსა და დებს — პოლიტიკური სპეკულაციების გარეშე, ღრმა პატივისცემით. ვისაუბრე იმაზე, რომ გულწრფელად ვზრუნავთ მათ მომავალზე, სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებაზე, თვითმყოფადი აფხაზური და ოსური კულტურის, ტრადიციებისა და ენების შენარჩუნებაზე. ხაზი გავუსვი, რომ საქართველო მზად არის და ცდილობს, მათ განვითარების ყველა სიკეთე გაუზიაროს, როგორც ეს უკვე ხდება მაღალტექნოლოგიურ მედიცინაზე უფასო წვდომის მაგალითით.
იმედი გამოვთქვი, რომ ერთ დღეს აქ, გაეროს შტაბბინაში, დანგრეული ბერლინის კედლის ისტორიული ფრაგმენტის გვერდით გამოჩნდება მავთულხლართის ნაჭერი — სწორედ იმ მავთულხლართისა, რომელიც რუსეთმა ჩვენს მიწაზე გაავლო საუკუნოვანი ძმების, ქართველების, აფხაზებისა და ოსების, ხელოვნურად გასაყოფად. ჩემი მოწოდება ახალი თაობის მიმართ მარტივი იყო: გაგვეწყვიტა ტკივილის ეს მანკიერი წრე, უარი გვეთქვა წარსულის კონფლიქტების მძიმე მემკვიდრეობაზე და საერთო მომავლისთვის ერთმანეთისთვის ხელი გაგვეწვდინა. გამოსვლა გენიალური ქართველი პოეტის, შოთა რუსთაველის, „ვეფხისტყაოსნის“ შემდეგი სტრიქონით დავასრულე: „ბოროტსა სძლია კეთილმან, არსება მისი გრძელია!“
მაგრამ სწორედ ამ ღირებულებითი იდეალიზმის მწვერვალზე აღმოვჩნდი მსოფლიო დღის წესრიგის შემქმნელი დაუნდობელი მანქანის შიგნით და სასტიკი გამოფხიზლება მყისიერად დადგა. სიტყვა მაშინვე რუსეთის ფედერაციის წარმომადგენელმა აიღო. ყინულოვანი ტონით მან „სინანული“ გამოთქვა იმის გამო, რომ გაეროს ახალგაზრდულ პლატფორმას იყენებდნენ „პოლიტიკური ანგარიშსწორებისთვის“ და საქართველოსა და უკრაინის მხრიდან „არამეგობრული“ განცხადებებისთვის, და კონსტრუქციული ატმოსფეროს დარღვევაში დაგვადანაშაულა.
იმავე წამს მშვიდობისმყოფელიდან მკაცრ დიპლომატად ვიქეცი და დაუყოვნებლივ მოვითხოვე პასუხის უფლება. ადგილიდან წამოვდექი და უკომპრომისო დიპლომატიური კონტრშეტევა დავიწყე: რუსეთი პირდაპირ დავადანაშაულე ჩემი ქვეყნის სუვერენიტეტის მუდმივ ხელყოფაში, გაეროს წესდების, საერთაშორისო სამართლის პრინციპებისა და 2008 წლის 12 აგვისტოს ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების უხეშ დარღვევაში. სხდომათა დარბაზში ხმამაღლა ვისაუბრე რუსეთის სამხედრო აგრესიაზე, ქართველი მოსახლეობის ეთნიკურ წმენდასა და საქართველოს ტერიტორიის დაახლოებით 20%-ის უკანონო ოკუპაციაზე, როგორც ჩემი ქვეყნის სუვერენიტეტისა და მოქალაქეთა უფლებების განგრძობით დარღვევებზე. მოსკოვისგან პირდაპირ მოვითხოვე საერთაშორისო ვალდებულებების უგულებელყოფის შეწყვეტა და ასიათასობით ლტოლვილისა და იძულებით გადაადგილებული პირისთვის საკუთარ სახლებში უსაფრთხოდ და ღირსეულად დაბრუნების შესაძლებლობის მიცემა.
იმ წუთში ინგრეოდა მოძველებული იმპერიული სტერეოტიპი: ეთნიკური უმცირესობის წარმომადგენელმა — საქართველოში მცხოვრებმა სომეხმა — უმაღლეს საერთაშორისო დონეზე საკუთარი სახელმწიფოს, საქართველოს, სრული ერთგულება აჩვენა და პლანეტის მთავარ პლატფორმაზე მიმდინარე მკაცრ დაპირისპირებაში მისი სუვერენიტეტი დაიცვა. ჩემთვის ეს გამოსვლა სამოქალაქო პასუხისმგებლობის გამოხატულება იყო: ჩემი სომხური იდენტობა და საქართველოს სუვერენიტეტისადმი ერთგულება ერთმანეთს ავსებდა.
ჩემი გამოსვლის ირგვლივ გამართულმა ამ მწვავე დიპლომატიურმა დაპირისპირებამ მსოფლიო პოლიტიკის ნამდვილი მექანიკა დამანახა. რეალობა ცინიკური იყო: რეზოლუციების ყოველი სტრიქონის უკან სახელმწიფო ინტერესების ცივი ეგოიზმი იმალება, ყოველი ჰუმანიტარული დეკლარაციის უკან კი — ძალთა ბალანსის მკაცრი მათემატიკური გათვლა.
სწორედ გაეროში გავაცნობიერე ფუნდამენტური კანონზომიერება, რომელმაც ჩემი მსოფლმხედველობა გარდაქმნა: საერთაშორისო ინსტიტუტებს შეუძლიათ კონფლიქტის მხარეებს შორის შუამავლობა, დიალოგის ხელშეწყობა და ჰუმანიტარული დახმარების კოორდინაცია. მაგრამ საერთაშორისო ინსტიტუტებს სუვერენული სახელმწიფოს ჩანაცვლება არ შეუძლიათ. ვერცერთი საერთაშორისო კონვენცია ვერ ჩაანაცვლებს ბრძოლისუნარიან არმიას. ვერცერთი ზენაციონალური კომიტეტი ვერ აანაზღაურებს საკუთარი აღმასრულებელი ხელისუფლების პარალიზებას. ვერცერთი დეკლარაცია ვერ დაიცავს იმ ქვეყნის საზღვრებს, რომლის ხელმძღვანელობასაც ბრმად სწამს უცხო გარანტიების ძალა.
ძველი ევროპული წესრიგის სიბრმავის საბოლოო დადასტურება ცოტა მოგვიანებით, 2018 წლის აგვისტოში მივიღე, გერმანიის კანცლერის, ანგელა მერკელის, საქართველოში ოფიციალური ვიზიტის დროს. პირდაპირ ეთერში გადაცემულ ღია შეხვედრაზე მას პირდაპირი კითხვა დავუსვი, თავაზიანობის ფორმალური ჩარჩოების გარეშე. ევროპის წამყვანი ძალის ხელმძღვანელს ღიად ვუთხარი, რომ ანტიდემოკრატიული ძალები — რუსეთი და თურქეთი — გეგმაზომიერად ემზადებოდნენ სამხრეთ კავკასიის სრულ კონტროლქვეშ მოსაქცევად და რეგიონის ერთმანეთში გასაყოფად, და შევახსენე ჩემი წინაპრების ბედი, რომლებიც 1920 წელს მსგავსი დანაწილების რკალში აღმოჩნდნენ.
ვკითხე, ამ ვითარებაში რისი გაკეთებისთვის იყო მზად ევროკავშირი რეალური ალტერნატივის შესათავაზებლად. რეალურ ნაბიჯებზე მკაფიო, ჩამოყალიბებული პასუხი მაშინ არ გაჟღერებულა — მხოლოდ ზოგადი დიპლომატიური ფრაზების სტანდარტული ნაკრები. დასავლეთი კომფორტის ზონაში დარჩენას ამჯობინებდა, იმ ილუზიით დამშვიდებული, რომ თამაშის ძველი წესები კვლავ მოქმედებდა. სწორედ ასეთ, გონებრივად მოუმზადებელ და პარალიზებულ მდგომარეობაში შეხვდა ევროკავშირი მოგვიანებით სამხრეთ კავკასიის ახალ რეალობას. მერკელის წინაშე გამოთქმული ჩემი პირქუში პროგნოზი შემაშინებელი მათემატიკური სიზუსტით ახდა: რეგიონში ძალთა თანაფარდობა მალე მოსკოვისა და ანკარის უხეში ძალით შეიცვალა, მაშინ როცა ბრიუსელი მორიგ „ღრმა შეშფოთებას“ გამოხატავდა.
პარალელურად წარმატებით ჩავაბარე სახელმწიფო საკვალიფიკაციო გამოცდები და ოფიციალურად შევედი საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტროს დიპლომატიურ რეზერვში. ამან საგარეო პოლიტიკის შიდა სამზარეულოს დეტალურად შესწავლის შესაძლებლობა მომცა. იმავე პერიოდში ევროკავშირმა ახალგაზრდა ევროპელ ელჩად ამირჩია, ხოლო დავოსის მსოფლიო ეკონომიკურმა ფორუმმა ლიდერების საკუთარ გლობალურ საზოგადოებაში შემიყვანა.
2017 წელს სტრასბურგში ევროპის საბჭოს დემოკრატიის მსოფლიო ფორუმში მონაწილეობამ შესაძლებლობა მომცა, საერთაშორისო პლატფორმაზე ხმამაღლა მეთქვა, რომ დემოკრატიებსა და დიქტატურებს შორის დაპირისპირება იყო მოსალოდნელი და დიქტატურების ალიანსი დემოკრატიული სახელმწიფოების წინააღმდეგ ომს ამზადებდა.
2018 წლის იანვარში, აშშ-ში მეორე ოფიციალური ვიზიტის დროს, გადავწყვიტე აღმოსავლეთ სანაპიროს სტანდარტული პროტოკოლების ფარგლებს გავცდენოდი. საკუთარი ინიციატივით გავემგზავრე კალიფორნიაში — სილიკონის ველსა და ლოს-ანჯელესში — რათა ამერიკის სომხური თემის პოტენციალი და აზროვნების ალგორითმები სიღრმისეულად შემესწავლა. იქ ვნახე სომხები, რომლებიც მსოფლიო ტექნოლოგიური აზროვნების მოწინავე ხაზზე მუშაობდნენ. მათში დავინახე ცოდნის, შემოქმედებითობისა და პროფესიული დისციპლინის ის პოტენციალი, რომელსაც ჩვენი აუღებელი სომხური ცივილიზაცია შეიძლება დაეყრდნოს.
თუმცა ამავე დროს ამ წარმატების სურათმა გამოავლინა ავისმომასწავებელი „მითვისების პარადოქსი“: მათი უზარმაზარი მასშტაბი სომხურ სისტემას არ ემსახურებოდა, მათი პატენტები უცხო ეკონომიკებს აძლიერებდა, ხოლო მათი გადასახადები უცხო არმიებს კვებავდა. ვხედავდი, რამდენად დიდი იყო მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხეში შექმნილი სომხური პროფესიული პოტენციალი და რამდენად სუსტი იყო მექანიზმები, რომლებიც მას სომხეთის სახელმწიფო განვითარებასთან აკავშირებდა. ეს შეუსაბამობა ჩემთვის სისტემურ პრობლემად იქცა.
ყოველი ახალი საერთაშორისო პლატფორმა ჩემი სტრატეგიული ხედვის კონტურს აფართოებდა, მაგრამ რაც მთავარია, წარმატებული სახელმწიფოების მართვის კოდთან წვდომა მივიღე.
ერები, რომლებიც სუვერენიტეტის შენარჩუნებას ესწრაფვიან, საკუთარი შიდა წარუმატებლობების გარე ფაქტორებით ახსნით არ შემოიფარგლებიან და პოლიტიკას მხოლოდ დამნაშავეთა ძებნის გარშემო არ აგებენ.
ისინი თანმიმდევრულად აუმჯობესებენ საკუთარი სახელმწიფო აპარატის მუშაობას და მასშტაბურ ინვესტიციებს ახორციელებენ განათლებაში, ტექნოლოგიებში, თავდაცვასა და ადამიანურ კაპიტალში. ჩემი ყურადღების ცენტრი საერთაშორისო დიპლომატიიდან საბოლოოდ გადავიდა სახელმწიფოს ძალის შინაგან დაპროექტებაზე.
ყველა შემდგომ წელს, რომელ საექსპერტო ქსელსა თუ საერთაშორისო პროექტშიც უნდა ჩავრთულიყავი, უცვლელად ვუბრუნდებოდი ერთსა და იმავე ფუნდამენტურ ჭეშმარიტებას: საბოლოოდ, ყოველი ხალხის ბედი სახლში წყდება. სწორედ ამ გამოცდილებიდან ჩამოყალიბდა ჩემი მთავარი რწმენა: სომხეთის მომავალი ზესახელმწიფოების კეთილგანწყობას ვერ მივანდობთ. ჩვენი მთავარი საყრდენი უნდა იყოს სომხური სახელმწიფოს ხარისხი, მისი ინსტიტუტების სიძლიერე და საზოგადოების მზადყოფნა, საკუთარ ბედზე პასუხისმგებლობა აიღოს.