გიორგი ტუმასიანის გზა
დარტყმა
2017 წელს ჩემი საქმიანობის არეალი და საერთაშორისო აღიარება გაფართოვდა, მაგრამ სწორედ იმავე წელს დაიწყო მძიმე განსაცდელების პერიოდიც. 2023 წლის შემოდგომამდე ერთმანეთის მომდევნო დარტყმებმა გამოცდის წინაშე დააყენა როგორც ჩემი წარმოდგენები, ისე პირადი გამძლეობა. სახელმწიფო და სათემო სტრუქტურების შიგნით დაწყებული წინააღმდეგობები ქუჩის ბრძოლაში გაგრძელდა, ხოლო სომხეთს თავს დატეხილმა კატასტროფებმა ჩვენი ოჯახის ისტორიის ტკივილი აწმყოს რეალობად აქცია. ამ წლების განმავლობაში იძულებული ვიყავი, ჩემი ცოდნა და რწმენა რეალურ დაპირისპირებაში გამომეცადა.
პირველი დარტყმა ზურგიდან მომაყენეს და ის იქიდან მოვიდა, საიდანაც იმ მომენტში არ ველოდი — საქართველოში მაშინ არსებული პოლიტიკური კონიუნქტურიდან, რომელმაც მყისვე სცადა ჩემი დამოუკიდებლობის შთანთქმა. ეს 2017 წლის ივნისში მოხდა, როგორც კი გაეროში საქართველოს ახალგაზრდობის წარმომადგენლის მანდატი მივიღე. სისტემა, რომელიც, ფაქტობრივად, მხოლოდ მორჩილი შემსრულებლების ხილვას იყო მიჩვეული, შეეჯახა ადამიანს, რომლის აზროვნებაც თავისუფლების სრულიად სხვა ღირებულებებზე ჩამოყალიბებულიყო.
თბილისის თავისუფალ უნივერსიტეტში (Free University of Tbilisi) ვსწავლობდი — სივრცეში, სადაც თავისუფლების კულტი აბსოლუტური ღირებულება იყო. ჯერ კიდევ 2014 წელს, ნიუ-იორკში ჩემი პირველი ვიზიტის შემდეგ, კახა ბენდუქიძისთვის საჩუქრად თავისუფლების ქანდაკების მინიატურა ჩამოვიტანე. მალე კახა გარდაიცვალა და მისი ჩუქება ვერ მოვასწარი. მას შემდეგ ეს სიმბოლო, ჩემ მიერ ამოტვიფრული წარწერით — „თავისუფალი აზრი, თავისუფალი უნივერსიტეტი, თავისუფალი ქვეყანა, თავისუფალი მსოფლიო“ — უცვლელად დგას ჩემს სამუშაო მაგიდაზე.
და როდესაც სრული მორჩილება მომთხოვეს, კატეგორიულად უარი ვთქვი ჩემი თავისუფლების დათმობაზე. ხელისუფლების შიგნით ცალკეული გავლენიანი ჯგუფების რეაქცია მყისიერი და დაუნდობელი იყო: მიხვდნენ, რომ პირადად ჩემი მოსყიდვა ან დაშინება შეუძლებელი იყო, და ჩემზე ზეწოლა ჩემი ოჯახის მეშვეობით სცადეს. მნიშვნელოვანია კონტექსტის გაგება: 2017 წელი იყო და მაშინ ჯერ კიდევ არავინ, არც ქვეყნის შიგნით და არც მის საზღვრებს გარეთ, საქართველოში დიქტატურის ნიშნებს არ ხედავდა.
მამაჩემის წინააღმდეგ აშკარა ძალისმიერი ზეწოლის მექანიზმები აამოქმედეს და, პარალელურად, მასზე ფიზიკური თავდასხმაც მოხდა. ჩვენ, რა თქმა უნდა, სამართალდამცავ ორგანოებს მივმართეთ, მაგრამ სისტემამ კოორდინირებული ადმინისტრაციული ბერკეტების გამოყენებით შეთითხნილი სისხლის სამართლის საქმე სწორედ მამაჩემის წინააღმდეგ აღძრა. ზეწოლის მასშტაბი იმდენად უპრეცედენტო იყო, რომ იძულებული გავხდი, საკითხი უმაღლეს დონეზე გადამეჭრა: ვითარების მკაცრად სამართლებრივ ჩარჩოში დაბრუნების მოთხოვნით უშუალოდ საქართველოს პრემიერ-მინისტრ გიორგი კვირიკაშვილს მივმართე, რომელსაც გაეროში ჩემი მანდატის წყალობით პირადად ვიცნობდი. შედეგად, ინციდენტის მოგვარება მოხერხდა.
პარალელურად, სისტემური დახრჩობის მანქანა აამოქმედეს. გაეროში ჩემი მანდატი ზუსტად ერთ წელს გრძელდებოდა და შესაბამის უწყებებს ჩემი საქმიანობისა და საერთაშორისო მგზავრობებისთვის ბიუჯეტი ჯერ კიდევ 2017 წლის ივნისში უნდა გამოეყოთ. ამის ნაცვლად, დაფინანსებას თვეების განმავლობაში აჭიანურებდნენ და თანხები მხოლოდ 2018 წლის მარტში გადმორიცხეს. გათვლა მარტივი იყო: რესურსების გარეშე დავეტოვებინე, ჩემი მუშაობა პარალიზებული გაეხადათ და კაპიტულაცია ეიძულებინათ. რომ არა მამაჩემი, რომელმაც სისხლისსამართლებრივი დევნისა და მუქარის მიუხედავად ჩემი დიპლომატიური მისიის ყველა ფინანსური ხარჯი მთლიანად საკუთარ თავზე აიღო, მანდატით დაკისრებულ ვალდებულებებს ფიზიკურად ვერ შევასრულებდი. ამ პირველმა სასტიკმა გაკვეთილმა დამანახვა, რა ღირს საკუთარი პრინციპების ერთგულება და რა არის დამოუკიდებლობის ნამდვილი ფასი.
თუმცა, როგორც გაირკვა, ეს მხოლოდ დასაწყისი იყო. იმავე პერიოდში მოულოდნელად თბილისის სომხური თემის არქაული ნომენკლატურაც დამესხა თავს. გუშინდელმა სათემო პარტნიორებმა, პირველ რიგში სომხური სამოციქულო ეკლესიის საქართველოს ეპარქიის წინამძღოლმა, ჩემ წინააღმდეგ ორგანიზებული თავდასხმები დაიწყეს. ის, რაც თავდაპირველად შოკად მეჩვენებოდა, მალე გასაგები და ლოგიკური გახდა: სისტემის წარმომადგენლებმა გააცნობიერეს, რომ უარი ვთქვი, მათნაირი გავმხდარიყავი. ამ პროცესებში მხოლოდ საქართველოს შიდა პოლიტიკური მექანიზმების გავლენას არ ვხედავდი. ჩემი შეფასებით, მათში რუსეთის მისწრაფებაც გამოიხატებოდა — სომხური სამოციქულო ეკლესიისა და სომხური რევოლუციური ფედერაციის, დაშნაკცუთიუნის, მეშვეობით შეენარჩუნებინა გავლენა საქართველოს სომხურ თემსა და ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაზე.
როდესაც 2018 წელს სომხეთში რევოლუცია მოხდა, მე, როგორც სუვერენიტეტისა და კანონის უზენაესობის იდეალებით გაზრდილმა ადამიანმა, რომლის ოჯახიც ქოჩარიანის ეპოქის კრიმინალურ-ოლიგარქიული რეკეტის მსხვერპლი გახდა და სერჟ სარგსიანის მმართველობისას პირადად შეეჯახა სრულ ჩამოშლას, ბუნებრივად და ღიად დავუჭირე მხარი ამ ცვლილებებს. ერი იმედით დუღდა. მაგრამ რაოდენ დიდი იყო ჩემი შეძრწუნება, როდესაც რევოლუციის შემდეგაც მამაჩემთან ერთად სომხეთის სახელმწიფო მმართველობის სისტემაში, მათ შორის საგარეო საქმეთა სამინისტროში და სხვა საკვანძო სტრუქტურებში, იმავე ანტისუვერენული დღის წესრიგის მკაფიო ნიშნების აღრიცხვა დავიწყეთ.
ჩემს საქმიანობაში ერთდროულად სამ ურთიერთდაკავშირებულ საფრთხეს ვხედავდი: რუსეთის გავლენას საქართველოს სომხური თემის სტრუქტურებზე, მათ შორის სომხური სამოციქულო ეკლესიისა და დაშნაკცუთიუნის ფარგლებში მოქმედი კავშირების მეშვეობით; ამ გავლენის ზრდას საქართველოს პოლიტიკურ ცხოვრებაში; და სომხეთის სახელმწიფო აპარატში გარე გავლენის შენარჩუნებას, მიუხედავად რევოლუციისა. ჩემი შეფასებით, ეს პროცესები ერთი და იმავე სისტემური პრობლემის გამოვლინებები იყო, ხოლო მათ წინააღმდეგ ჩემმა ღია პოზიციამ გავლენის რამდენიმე ცენტრს დამაპირისპირა.
ერევანში ერთ-ერთი ღონისძიების დროს გარეგინ II-სთან საუბრის შესაძლებლობა მომეცა (მაშინ ჯერ კიდევ არ მივმართავდი სახელითა და გვარით, როგორც ახლა ვაკეთებ — მოქალაქე კტრიჭ ნერსისიანი). საკითხის არსი ავუხსენი და პირადი მიღება ვთხოვე. დამპირდა, რომ მიმიღებდა, და მის გვერდით მდგომ საგარეო კავშირების განყოფილების ხელმძღვანელს, სამველ ჰოვჰანნისიანს, შეხვედრის ორგანიზება დაავალა. თუმცა შეხვედრის ორგანიზების მცდელობებს თვეების განმავლობაში შედეგი არ მოჰყოლია. მოგვიანებით, როდესაც მამაჩემთან ერთად უშუალოდ ეჩმიაძინში კათოლიკოსის რეზიდენციის შესასვლელთან ვიდექი, სამველ ჰოვჰანნისიანმა ტელეფონით მითხრა, რომ ჩემს მიღებას არავინ აპირებდა, და რიტორიკული კითხვა დამისვა: „რა, შენ უნდა გადაწყვიტო, გიორგი?“
ამის შემდეგ საბოლოოდ გავაცნობიერე: სისტემური კრიზისი ადგილობრივ ხასიათს კი არ ატარებდა, არამედ საერთო ეროვნული ინსტიტუციური კრიზისი იყო. ვუყურებდი ეჩმიაძინში არსებულ ვითარებას და ყინულოვანი სიცხადით ვხვდებოდი, რაოდენ ღრმა სტრუქტურული დეგრადაცია განიცადა გლობალური ერისთვის ამ უმნიშვნელოვანესმა ინსტიტუტმა.
მე-20 საუკუნეში, უმკაცრესი საბჭოთა ტოტალიტარიზმისა და სუვერენული სახელმწიფოს არარსებობის პირობებში, ყოველთა სომეხთა კათოლიკოსი ვაზგენ I ახერხებდა, ფართო მასშტაბის სახელმწიფო სტრატეგად ემოქმედა. ჯარისა და სამინისტროების გარეშე, მან ეჩმიაძინის ავტორიტეტი ერთ უზენაეს მიზანს დაუქვემდებარა — ეროვნული იდენტობის შენარჩუნებასა და მომავალი დამოუკიდებლობისთვის ნიადაგის მომზადებას. დიასპორას სუვერენული ბირთვის პოზიციიდან ესაუბრებოდა და მთელ მსოფლიოში სომხურ კაპიტალსა და ინტელექტს სომხეთისთვის მუშაობას აიძულებდა. ვაზგენ I ღრმად აცნობიერებდა ამ წმინდა საყდრის საკრალურ და ინსტიტუციურ მნიშვნელობას.
ამის საპირისპიროდ, სომხური სამოციქულო ეკლესიის 2019 წლის სისტემა, რომლის შიგნიდან გულდასმით შესწავლაც ყოველდღიური სათემო მუშაობისა და სხვადასხვა რანგის სასულიერო პირებთან ურთიერთობის დროს მოვასწარი, ამ მასშტაბის სრულ დაკარგვას აჩვენებდა. გლობალური ლიდერობის ნაცვლად სისტემური სტაგნაცია დავინახე, რომელიც ვიწრო პირადი ინტერესების დაცვითა და გარედან ნაკარნახევი მითითებების შესრულებით შემოიფარგლებოდა.
ეროვნულ სულიერ ინსტიტუტს ამ ინერციისგან დაუყოვნებლივი გაწმენდა სჭირდებოდა. იმედი მქონდა, რომ დაწყებული მოძრაობა „ახალი სომხეთი, ახალი კათოლიკოსი“, რომელიც სულიერი სტრუქტურების ჩეკისტური მემკვიდრეობისგან გაწმენდას ემსახურებოდა, დაუყოვნებლივ მიიღებდა ახალ სახელმწიფო მხარდაჭერას. თუმცა მმართველმა გუნდმა მაშინ სისტემური რეფორმების ნაცვლად ტაქტიკური კომპრომისის გზა არჩია.
იმის გათვალისწინებით, რომ კტრიჭ ნერსისიანმა უარი თქვა სომხური სამოციქულო ეკლესიის საქართველოს ეპარქიაში არსებული ვითარების შეცვლაზე მაშინაც კი, როდესაც ამის შესახებ უკვე პირადად ჩემგან იყო ინფორმირებული, იძულებული გავხდი, საჯაროდ მომეთხოვა, ეპარქიის წინამძღოლს თანამდებობა და საქართველო დაეტოვებინა. ეს მოთხოვნა დაუყოვნებლივ შესრულდა იმ მოლოდინით, რომ შექმნილი საშინელი ვითარების შესახებ ფაქტებს საჯაროდ აღარ გავამჟღავნებდი. მაგრამ სისტემამ მყისვე იმოქმედა: მის ნაცვლად კტრიჭ ნერსისიანმა ახალი მარიონეტი გამოგზავნა — პირდაპირ მოსკოვიდან.
2019 წლის 20 ივნისი საქართველოს უახლეს ისტორიაში „გავრილოვის ღამის“ სახელით შევიდა. როდესაც ხელისუფლებამ რუსი კომუნისტი დეპუტატი საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარის სავარძელში ჩასვა, ჩემთვის და ათიათასობით მოქალაქისთვის ეს შეუქცევად მიჯნად იქცა. ეს საქართველოს სუვერენიტეტისა და დამოუკიდებლობის პირდაპირი საფრთხე იყო. ყველანი რუსთაველის გამზირზე, საქართველოს პარლამენტთან ვიყავით — მოვლენების ეპიცენტრში. ხელისუფლებამ წყლის ჭავლი, ცრემლსადენი გაზი და რეზინის ტყვიები გამოიყენა. 20–21 ივნისის შეტაკებების დროს დაახლოებით 240 ადამიანი დაშავდა, მათგან ზოგიერთმა მძიმე დაზიანებები მიიღო. მომდევნო თვეები წინააღმდეგობის უწყვეტ ქუჩის მარათონად იქცა. დღეებსა და ღამეებს აქციებზე ვატარებდით და თავისუფლების სამოქალაქო პერიმეტრს ვიცავდით. სწორედ იქ, თბილისის გავარვარებულ ასფალტზე, ფიზიკურად გავაცნობიერე: დამოუკიდებლობის სასარგებლოდ ერთხელ ხმის მიცემა შეუძლებელია — მისი დაცვა ყოველდღიური, დამქანცველი ბრძოლის რეჟიმში გიწევს, მოახლოებული კრიზისების წინააღმდეგ.
2019 წლის დაპირისპირებამ დამოუკიდებლობის შესახებ იდეები ჩემთვის პირად გამოცდილებად აქცია. უკვე ვხედავდი, როგორ უკავშირდებოდა გარე გავლენის საფრთხე ქვეყნის შიგნით ხელისუფლების მოქმედების წესს. სუვერენიტეტის დასაცავად მხოლოდ სწორი პოზიციის ქონა საკმარისი არ იყო: მზად უნდა ყოფილიყავი, სუვერენიტეტი მოედანზეც დაგეცვა და ამისთვის პასუხისმგებლობა გეტვირთა.
ერთი თვის შემდეგ, 2019 წლის 25 ივლისს, სომხეთის საგარეო საქმეთა მინისტრის საქართველოში ოფიციალური ვიზიტის დროს, სათემო არქაული ნომენკლატურის ხელმძღვანელებმა პოსტრევოლუციური სომხეთის საგარეო საქმეთა მინისტრ ზოჰრაბ მნაცაკანიანს საქართველოს სომხური თემის სახელით ოფიციალური საჩუქარი გადასცეს — მრავლისმთქმელი სათაურის მქონე წიგნი „რუსები საქართველოში“, რომლის სათაურიც შეიძლება ითარგმნოს როგორც „რუსები საქართველოში არიან“. ჩემთვის, როგორც ანალიტიკოსისთვის და ადამიანისთვის, რომელსაც დიპლომატიის პრაქტიკული სამზარეულო ესმის, ეს იყო აშკარა პოლიტიკური დემონსტრაცია იმისა, რომ რუსეთი უკვე დომინირებდა საქართველოში, მათ შორის თავად სომხური თემის შიგნითაც.
ბუნებრივია, მკაცრად გავაკრიტიკე ეს მოღალატური ნაბიჯი, რომელიც როგორც საქართველოს, ისე სომხეთის დამოუკიდებლობისა და სუვერენიტეტის წინააღმდეგ იყო მიმართული. არქაულმა ნომენკლატურამ ეს არ მაპატია. იმ თემის შიგნით აღმოვჩნდი იზოლაციაში, რომელსაც ვემსახურებოდი, მაგრამ სწორედ ამ დარტყმამ საბოლოოდ გამათავისუფლა ილუზიებისგან.
თუმცა სწორედ ამ უკიდურესი კრიზისის მომენტში, როდესაც კულისებში მოქმედი გავლენიანი ჯგუფები ჩემს ხელოვნურად იზოლირებას ცდილობდნენ, დამოუკიდებელმა ინსტიტუტებმა სრულიად სხვა მიდგომა გამოავლინეს. 2020 წლის იანვარში ჩემმა მრავალწლიანმა საქმიანობამ ოფიციალური აღიარება მიიღო: ჩემი სახელი შევიდა ისტორიულ ნუსხაში „თანამედროვე საქართველოს გამოჩენილი სომხები“, საქართველოს ომბუდსმენის აპარატის ფუნდამენტურ აკადემიურ გამოცემაში „საქართველოს ეთნიკური მრავალფეროვნება“. მნიშვნელოვანია ხაზგასმა, რომ იმ პერიოდში ქვეყნის ომბუდსმენის ინსტიტუტი ჯერ კიდევ ინარჩუნებდა თავის უპირობო კონსტიტუციურ დამოუკიდებლობასა და ობიექტურობას და თავისუფალი იყო აღმასრულებელი ვერტიკალის კონიუნქტურული ზეწოლისგან.
2020 წელმა ეროვნული მასშტაბის დარტყმა მოიტანა. ჯერ ივლისის შეტაკებები სომხეთ-აზერბაიჯანის საზღვარზე. შემდეგ — შავი შემოდგომა და ყარაბაღის 44-დღიანი ომი. საქართველოში ჩემ მიერ განცდილ შიდა და ქუჩის კრიზისებს სომხური სახელმწიფოებრიობის უსაფრთხოების მთელი მოდელის უმძიმესი გამოცდა დაემატა.
ეს ჩვენი არსებობის ოცდაათწლიანი მოდელის სრული, გამაყრუებელი ჩამოშლა იყო. ბანქოს სახლი, რომელსაც მესამე რესპუბლიკა აშენებდა, ტექნოლოგიური წყობის ალგორითმული ომის დარტყმების ქვეშ დაინგრა. ომში დავმარცხდით, რადგან სახელმწიფო სისტემა მანამდე ოცდაათი წლის განმავლობაში შეგნებულად ირჩევდა ნათესაურ და ნაცნობობით კავშირებსა და კორუფციას — ცოდნის უზენაესობის ნაცვლად, და სენტიმენტალურ პატრიოტიზმს — ინჟინერიის ნაცვლად. ამ ჩამოშლამ ჩემთვის 1920 წლის ოქტომბერში ყარსის დაცემის ოჯახური მეხსიერება გააცოცხლა. ზუსტად ერთი საუკუნის შემდეგ საშიში სიზუსტით გავიმეორეთ იგივე აზრობრივი და სისტემური შეცდომები.
2021 წლის იანვარში, ომბუდსმენის გამოცემაში ჩემი სახელის შეტანიდან ერთი წლის შემდეგ, ჩემმა საქმიანობამ საერთაშორისო დონეზეც მიიღო აღიარება. აშშ-ის საერთაშორისო განვითარების სააგენტომ (USAID) საქართველოში საერთო ეროვნული კამპანიის „ერთიანობა მრავალფეროვნებაში“ ერთ-ერთ სახედ დამამტკიცა.
ჩვენ გარშემო სამყარო ჯოჯოხეთისკენ ვარდნას განაგრძობდა. 2022 წლის სექტემბერში ამას აზერბაიჯანის პირდაპირი თავდასხმა მოჰყვა თავად სომხეთის სუვერენულ ტერიტორიებზე. კოლექტიური უსაფრთხოების ძველმა არქიტექტურამ — კოლექტიური უსაფრთხოების ხელშეკრულების ორგანიზაციამ და რუსეთთან ორმხრივმა შეთანხმებებმა — პრაქტიკული ქმედუუნარობა გამოავლინა. ტრადიციულმა პარტნიორებმა, რომლებიც მხოლოდ საკუთარი ინტერესებით ხელმძღვანელობდნენ, სომხური სახელმწიფოს დანაწევრების მცდელობების მიმართ დამკვირვებლის პოზიციის დაკავება არჩიეს.
2022 წლის ოქტომბერში, ამ სისტემური რყევის ჯერ კიდევ ცხელ კვალზე, ერევანში მიმიწვიეს, რათა პირველ მსოფლიო სომხურ სამიტზე საქართველოს სომხური თემი წარმომედგინა. ჩემი ყურადღების ცენტრი უკიდურესად პრაგმატული იყო: გამეშიფრა კატასტროფის კონტურები და განმესაზღვრა, რას გავაკეთებდით შემდეგ. მივდიოდი კონკრეტული ტაქტიკური გამოსავლით, რომლის პირადად გადაცემაც სომხეთის საგარეო საქმეთა მინისტრ არარატ მირზოიანთან საუბრისას მოვახერხე.
სომხეთის ხელისუფლებას მოვუწოდე, სრულად გამოეყენებინა საქართველოს გამოცდილება, სადაც ევროკავშირის სადამკვირვებლო მისია 2008 წლიდან მოქმედებდა, და უზრუნველეყო ევროპელი სამოქალაქო დამკვირვებლების უწყვეტი ყოფნა აზერბაიჯანთან საზღვრის სომხურ მხარეს. იმ მომენტში, 2022 წლის 20 ოქტომბრიდან, სომხეთში უკვე მოქმედებდა ევროკავშირის დროებითი სადამკვირვებლო შესაძლებლობა, საქართველოში განთავსებული მისიიდან მივლინებული სპეციალისტების მონაწილეობით. ჩემი რწმენა იყო, რომ ეს ინსტრუმენტი უნდა გაძლიერებულიყო და გრძელვადიანი გამხდარიყო: დამკვირვებლები სამხედრო დაცვის გარანტია არ არიან, მაგრამ შეუძლიათ ხელი შეუწყონ დაძაბულობის შემცირებას, ადგილზე ვითარების დოკუმენტირებასა და საერთაშორისო ინფორმირებულობას. 2023 წლის 23 იანვარს ევროკავშირის საბჭომ სომხეთში ცალკე სამოქალაქო მისია — EUMA — დააფუძნა, რომელმაც საქმიანობა 20 თებერვალს დაიწყო.
სანამ სომხეთში უსაფრთხოების ახალი ინსტრუმენტების გაძლიერებას ცდილობდნენ, საქართველოში სისტემური კრიზისი სწრაფად ღრმავდებოდა. სახელმწიფო მექანიზმები სულ უფრო სწრაფად მიემართებოდნენ ხელისუფლების მკაცრი კონცენტრაციისა და განვითარების ევროპული ვექტორიდან გადახვევისკენ.
2023 წლის მარტში ამ კრიზისმა კვლავ თბილისის ქუჩებში გამოგვიყვანა. ამჯერად უშუალო მიზეზი „უცხოელი აგენტების“ შესახებ კანონპროექტის ინიცირება იყო. რუსეთის მასშტაბური გარე ზეწოლა და ხელისუფლების მცდელობები, საზოგადოებისთვის ავტორიტარული კანონები მოეხვია თავს, ქვეყნის საგარეო და შიდა პოლიტიკურ კურსს არყევდა. 2019 წლის დაპირისპირების შემდეგ საქართველოს დამოუკიდებლობა და სამოქალაქო თავისუფლებები კვლავ უმძიმესი გამოცდის წინაშე იდგა. ისევ ქუჩებში გამოვედით და მკაფიოდ გვესმოდა: ანტიდემოკრატიული ძალების რგოლი, რომლის შესახებაც 2018 წელს მერკელს ვაფრთხილებდი, მთელი სამხრეთ კავკასიის გარშემო სულ უფრო მჭიდროდ იკვრებოდა. სამოქალაქო წინააღმდეგობის ზეწოლის ქვეშ ხელისუფლებამ კანონპროექტი უკან გაიწვია. ჩემი შეფასებით, ეს ტაქტიკური უკან დახევა იყო: სისტემამ უბრალოდ პაუზა აიღო.
საქართველოს ევროატლანტიკური და დემოკრატიული არჩევანის დასაცავად, 2023 წლის 7 მარტი — ვრცლად
ამ შედეგმა სამოქალაქო წინააღმდეგობის რეალური ძალა დამანახვა: გაერთიანებულ საზოგადოებას შეეძლო, ხელისუფლება კონკრეტული ნაბიჯისგან უკან დაეხევინებინა. მაგრამ კანონპროექტის უკან გაწვევა ჯერ კიდევ არ ცვლიდა იმ პოლიტიკურ მექანიზმებს, რომლებმაც ეს ინიციატივა წარმოშვა. ერთი გადაწყვეტილების შეჩერება და იმავე საფრთხის დაბრუნების თავიდან აცილება სხვადასხვა ამოცანა იყო.
იმავე 2023 წლის გაზაფხულზე სტენფორდის უნივერსიტეტის დემოკრატიის, განვითარებისა და კანონის უზენაესობის ცენტრის განვითარების ლიდერობის აკადემიის საგანმანათლებლო პროგრამაში მიღებამ ამ გამოცდილების გასაანალიზებლად ახალი ინსტრუმენტები მომცა. მოგვიანებით სტენფორდის უნივერსიტეტის „ცვლილებების ლიდერთა ქსელსაც“ შევუერთდი. ფრენსის ფუკუიამასთან და სხვა პოლიტიკურ მოაზროვნეებთან მუშაობით მიღებული ცნებითი აპარატი საშუალებას მაძლევდა, უფრო ზუსტად ჩამომეყალიბებინა კითხვები, რომლებსაც სახელმწიფო და სათემო საქმიანობისა და სამოქალაქო ბრძოლის დროს ვაწყდებოდი.
2023 წლის სექტემბერში ამას ყარაბაღის მთელი სომხური მოსახლეობის იძულებითი განდევნა მოჰყვა. 2022 წელს სომხეთის სუვერენულ ტერიტორიებზე თავდასხმის შემდეგ ამ ახალმა კატასტროფამ სომხური სახელმწიფოებრიობის შენარჩუნების საკითხი კვლავ ყველაზე მწვავე ფორმით დაგვიყენა — როგორც უსაფრთხოებისა და ფიზიკური გადარჩენის საკითხი. ერთი საუკუნის შემდეგ ჩემი წინაპრების, ტუმასიანებისა და მაზმანიანების, ისტორია საშიში მათემატიკური სიზუსტით განმეორდა.
ჩვენი ერი კვლავ ტოვებს საკუთარ სახლს ტყვიების სტვენის ქვეშ, რადგან მშვიდობისმყოფელები, მოკავშირეები, განცხადებები, ხელშეკრულებები და დეკლარაციები, საერთაშორისო ორგანიზაციები და სტრუქტურები ტექნოლოგიურად ორგანიზებული სამხედრო ძალის წინაშე სრულიად უძლური აღმოჩნდნენ.
ჩემთვის ეს გეოპოლიტიკის გვერდიდან ყურება არ იყო. ოჯახური მეხსიერება ჩემი წინაპრის, ყარსის პოლკის მეთაურის, პოლკოვნიკ ჰოვჰანეს მაზმანიანის შესახებ, რომელმაც 1920 წლის ოქტომბერში სიკვდილი აირჩია და არა ციტადელის ჩაბარება, ახალი, მტკივნეული ძალით გაცოცხლდა. ყარსის ისტორია უკვე მხოლოდ შორეული წარსული აღარ იყო: იმავე საფრთხეებს ჩვენი თაობა კვლავ ეჯახებოდა.
ამ მოვლენებმა კიდევ უფრო გაამწვავა კითხვები, რომლებიც ამ წიგნის ღერძად იქცა: რატომ შეუძლიათ ზოგიერთ ხალხს კატასტროფების შემდეგ აღდგენა, მაშინ როდესაც სხვები ათწლეულების განმავლობაში საკუთარი მარცხების ტყვეობაში რჩებიან? რატომ გამოაქვს ზოგიერთ სახელმწიფოს გაკვეთილები ტრაგედიებიდან და ძლიერდება, სხვები კი იმავე ისტორიული შეცდომების ბრმად გამეორებას განაგრძობენ?
2023 წლის შემოდგომაზე, სწორედ იმ შავ დღეებში, როდესაც ყარაბაღში გეოპოლიტიკური კატასტროფის ბოლო ტრაგიკული ეტაპი და ჩვენი ხალხის მასობრივი გადასახლება ვითარდებოდა, დარტყმა ჩემს ოჯახსაც მისწვდა. მამაჩემი მძიმედ ავად გახდა. მთელი მომდევნო წელი ჩვენთვის სამ ფრონტზე უწყვეტ, დამქანცველ ბრძოლად იქცა — მამაჩემის გადასარჩენად, საქართველოს გადასარჩენად და სომხეთის გადასარჩენად.
ამ წლების დარტყმების, შიდა ღალატების, ცრემლსადენი გაზისა და ეროვნული კატასტროფების გავლის შემდეგ ჩემს ადრინდელ წარმოდგენებს გადავხედე და შემდგომი გზა მკაფიოდ განვსაზღვრე. ყველა ილუზია კლდოვან საფუძვლამდე დაიწვა. საერთაშორისო და რეგიონული სისტემა გაშიშვლებული, ცინიკური და დაუნდობელი დავინახე. სწორედ ამ ფერფლიდან დაიბადა მკაცრი გაცნობიერება: დრო აღარ გვაქვს ტაქტიკური ფუსფუსის, პოლიტიკური სპეკულაციებისა და ერის ძველი, მანკიერი კოდის კოსმეტიკური შეკეთებისთვის. მარცხი თავიდანვე იყო დაპროგრამებული ჩვენი სახელმწიფო და სათემო მატრიცის შიგნით. და გარე ბელის დასამარცხებლად ჯერ ბელი საკუთარ თავში უნდა გავანადგუროთ საფუძვლიანად.