სომხეთმა არ უნდა დაუშვას, რომ აზერბაიჯანმა ისრაელთან კავშირები მონოპოლიად აქციოს

ქართული თარგმანი მომზადებულია hayki.net-ის ოფიციალური ინგლისური ვერსიის მიხედვით. ყდა წარმოდგენილია ინგლისური ორიგინალიდან.

სომხეთმა ისრაელთან ურთიერთობა და ებრაულ ორგანიზაციებთან თანამშრომლობა საგარეო პოლიტიკის მუდმივ პრიორიტეტად უნდა აქციოს. ამ წრეებთან აზერბაიჯანის ჩამოყალიბებული პარტნიორობა გავლენას ახდენს სომხეთის უსაფრთხოების გარემოსა და სამხრეთ კავკასიის შესახებ საერთაშორისო დისკუსიაზე. როდესაც სომხეთის ინტერესები სათანადოდ არ არის წარმოდგენილი, ბაქოს მეტი შესაძლებლობა ეძლევა, თავად განსაზღვროს რეგიონის პრობლემები და საკუთარი პოლიტიკა თანამშრომლობის ბუნებრივ საფუძვლად წარმოაჩინოს.

სომხეთის დამოუკიდებელი წვდომის შექმნა

მიზანი უნდა იყოს სომხეთის დამოუკიდებელი წვდომა, სანდოობა და გავლენა. სომხეთი ვერ აუკრძალავს აზერბაიჯანს ისრაელთან ახლო ურთიერთობების შენარჩუნებას და არც ამ ურთიერთობების გაქრობას უნდა ელოდოს. მას შეუძლია უზრუნველყოს, რომ ისრაელის ინსტიტუტებმა და ებრაულმა ორგანიზაციებმა სომხეთის პოზიციები უშუალოდ მოისმინონ, გაიგონ მისი უსაფრთხოების საკითხები და ერევანთან საკუთარი ურთიერთობების განვითარების პრაქტიკული მიზეზები ჰქონდეთ.

ბოლო მოვლენები ამ ამოცანას კიდევ უფრო გადაუდებელს ხდის.

თავდაცვითი და დიპლომატიური ურთიერთობების გაღრმავება

2026 წლის 19 ოქტომბერს Elbit Systems-მა გამოაცხადა 235 მილიონი დოლარის კონტრაქტი, რომლის თანახმადაც ევროპელ შემკვეთს სამი წლის განმავლობაში EXTRA-MR-ის რაკეტებსა და PULS-ის სარაკეტო საარტილერიო სისტემებს მიაწვდის. გაზეთმა Globes-მა წყაროებზე დაყრდნობით შემკვეთად აზერბაიჯანი დაასახელა. ეს განსხვავება მნიშვნელოვანია: კონტრაქტის გამოცხადება საჯარო ფაქტია, ხოლო მყიდველად აზერბაიჯანის დასახელება გაზეთის ინფორმაციას ემყარება. შესყიდვის გამოცხადება ასევე არ ადასტურებს, რომ აღჭურვილობა უკვე მიწოდებული ან განლაგებულია.

ოქტომბრის დასაწყისში გავრცელებული ცნობები აღწერდა აზერბაიჯანში შაშხანების წარმოების შექმნას ისრაელის Ari Arms-თან თანამშრომლობით. ეს მიუთითებს ურთიერთობაზე, რომელიც შესყიდვებს სცდება და ადგილობრივ წარმოებასა და სამრეწველო თანამშრომლობას მოიცავს. საჯაროდ ხელმისაწვდომი ინფორმაცია არ ადგენს ქარხნის სტაბილურ გამოშვებას, საწარმოო სიმძლავრეს ან ადგილობრივად დამზადებული კომპონენტების წილს. ცალკე, Israel Aerospace Industries-მა ADEX 2026-ზე თავისი თავდაცვითი სისტემების წარდგენისას ყურადღება ტექნოლოგიების გადაცემასა და ადგილობრივი მრეწველობის განვითარებაზეც გაამახვილა. გამოფენაზე შეთავაზება ხელმოწერილ შესყიდვის კონტრაქტში არ უნდა აგვერიოს.

ეს მოვლენები უკვე არსებულ მნიშვნელოვან ურთიერთობას ეფუძნება. SIPRI-ის შეფასებით, ისრაელზე მოდიოდა 2016–2020 წლებში აზერბაიჯანის ძირითადი შეიარაღების იმპორტის 69 პროცენტი. ეს იარაღის გადაცემის ისტორიული მაჩვენებელია და არა ისრაელის წილი აზერბაიჯანის დღევანდელ არსენალში. მიუხედავად ამისა, იგი აჩვენებს, რატომ არის ამ პარტნიორობის მიმართ სომხეთის შეშფოთება საფუძვლიანი.

დიპლომატიურ ურთიერთობას ყურადღება უმაღლეს დონეზეც ექცევა. 14 ოქტომბერს პრეზიდენტი ისააკ ჰერცოგი CICA-ს სამიტის დროს ბაქოში პრეზიდენტ ილჰამ ალიევს შეხვდა. ისრაელის პრეზიდენტის ადმინისტრაციამ განაცხადა, რომ საუბარი სტრატეგიული ურთიერთობების გაღრმავებას შეეხო. ვიზიტის გამოცხადებული პროგრამა აზერბაიჯანის ებრაული თემის ლიდერებთან შეხვედრასაც მოიცავდა. ეს კონტაქტები სახელმწიფოთაშორის დიპლომატიას თემებთან ურთიერთობასა და საჯარო კომუნიკაციას უკავშირებს.

ანკარა–ბაქოს უთანხმოების გაკვეთილი

აზერბაიჯანსა და თურქეთს შორის ოქტომბრის დაპირისპირება აჩვენებს ბაქოს სურვილს, დამოუკიდებელი გადაწყვეტილებებისთვის სივრცე შეინარჩუნოს. 13 ოქტომბერს აზერბაიჯანის მმართველმა პარტიამ სკოლაში თავსაბურავების საკითხზე თურქი პოლიტიკური ფიგურები გააკრიტიკა და აზერბაიჯანის ისრაელთან ურთიერთობა დაიცვა. ორი დღის შემდეგ ჰაქან ფიდანმა მიდგომებს შორის განსხვავება აღიარა, თუმცა თურქეთ–აზერბაიჯანის ურთიერთობების სიმტკიცეს გაუსვა ხაზი. მტკიცებულებები მიუთითებს მნიშვნელოვან უთანხმოებაზე მიმდინარე ალიანსის შიგნით და არა სტრატეგიულ განხეთქილებაზე.

სომხეთისთვის გაკვეთილი ის არის, რომ ახლო პარტნიორობა ყველა საკითხზე იდენტურ პოზიციას არ მოითხოვს. ერევანმა ისრაელთან ურთიერთობა მისი დამოუკიდებელი ღირებულების საფუძველზე უნდა განავითაროს, პარალელურად განაგრძოს თურქეთთან ნორმალიზაცია და შეინარჩუნოს ირანთან არსებითი ურთიერთობები. ანკარასა და ბაქოს შორის ხანგრძლივ მტრობაზე დამოკიდებული პოლიტიკა მყიფე იქნებოდა.

განსხვავებულ ინსტიტუტებთან პირდაპირი თანამშრომლობა

აზერბაიჯანის საქმიანობა ისრაელის სახელმწიფოს ფარგლებსაც სცდება. 2026 წლის 9 თებერვალს ალიევმა ამერიკის მსხვილი ებრაული ორგანიზაციების პრეზიდენტთა კონფერენციის დელეგაცია მიიღო. აზერბაიჯანის ოფიციალურმა ცნობამ ეს თანამშრომლობა პირდაპირ დაუკავშირა აშშ-სა და ისრაელთან ურთიერთობებს. ეს ცნობა შეხვედრის ბაქოსეულ წარმოდგენას ასახავს, თუმცა თავად შეხვედრა ინსტიტუტებთან მდგრადი წვდომის არსებობას აჩვენებს. იგი არ ამტკიცებს ამ ორგანიზაციებზე ან მათ პოლიტიკურ პოზიციებზე კონტროლს.

ამიტომ სომხეთი უნდა მოერიდოს „ებრაული ლობის“ ერთ ინსტიტუტად აღქმას, რომელსაც ერთი პოზიცია აქვს. ებრაულ უფლებადაცვით, რელიგიურ, სამოქალაქო და საქველმოქმედო ორგანიზაციებს განსხვავებული მანდატები და საზოგადოებრივი ჯგუფები ჰყავთ. განსხვავდება მათი ურთიერთობაც ისრაელთან. ეფექტიანი დიპლომატია კონკრეტული ინსტიტუტების გამოვლენას, მათი პრიორიტეტების გაგებასა და პირდაპირი დიალოგის დამყარებას მოითხოვს.

სომხეთი ამ საქმეს არც ნულიდან იწყებს. ამერიკის ებრაულმა კომიტეტმა საჯაროდ დაუჭირა მხარი აშშ-ის კონგრესის 2019 წლის სომეხთა გენოციდის შესახებ რეზოლუციას, ხოლო მისმა მაშინდელმა აღმასრულებელმა ხელმძღვანელმა 2021 წელს კვლავ გაუსვა ხაზი აღიარების მნიშვნელობას. ეს მაგალითები აჩვენებს, რომ აზერბაიჯანს ებრაულ ინსტიტუტებთან ურთიერთობებზე ექსკლუზიური უფლება არ გააჩნია. სომხეთი არსებულ თანამშრომლობას უნდა დაეყრდნოს და ყველა პოტენციური პარტნიორი უკვე ბაქოს კუთვნილებად არ წარმოაჩინოს.

ხუთი პრაქტიკული პრიორიტეტი სომხეთისთვის

სომხეთის პასუხს ხუთი პრაქტიკული პრიორიტეტი უნდა ჰქონდეს.

პირველი — ისრაელთან რეგულარული პოლიტიკური და უსაფრთხოების დიალოგის დამყარება. 2025 წლის ნოემბრის ორმხრივ კონსულტაციებზე თანამშრომლობის სფეროებად ტექნოლოგიები, ჯანდაცვა, სოფლის მეურნეობა და ტურიზმი დასახელდა. სომხეთმა შემდგომი ნაბიჯების განსაზღვრული თარიღების მქონე პროგრამა და შეიარაღების გადაცემისა და რეგიონული უსაფრთხოების განსახილველი სპეციალური საკომუნიკაციო არხი უნდა შექმნას. მან კონკრეტული განმარტებები და გარანტიები უნდა მოითხოვოს იმ სისტემებთან დაკავშირებით, რომლებიც სომხეთის ტერიტორიის ან მშვიდობიანი მოსახლეობის წინააღმდეგ შეიძლება გამოიყენონ. ეს მოთხოვნები დოკუმენტირებული და თანმიმდევრულად დაყენებული უნდა იყოს, იმ ვარაუდის გარეშე, რომ დიალოგი ავტომატურად შეცვლის ისრაელის საექსპორტო პოლიტიკას.

მეორე — თანამშრომლობის პრაქტიკული მიზეზების შექმნა. სომხეთმა მცირე რაოდენობის განხორციელებადი პროექტები უნდა შესთავაზოს წყლის მართვის, აგრარული ტექნოლოგიების, სამედიცინო კვლევებისა და სამოქალაქო ინოვაციების სფეროებში. თითოეულს უნდა ჰყავდეს ინსტიტუციური პარტნიორი და ჰქონდეს ბიუჯეტი და გაზომვადი შედეგი. კომერციულმა და აკადემიურმა ურთიერთობებმა ორმხრივ კავშირებს პერიოდული დიპლომატიური ვიზიტების მიღმა შინაარსი შეიძლება შესძინოს.

მესამე — ებრაულ ორგანიზაციებთან პირდაპირი თანამშრომლობის შენარჩუნება. სომხეთის დიპლომატიურმა მისიებმა და დიასპორის ინსტიტუტებმა რეგულარული ბრიფინგებისა და საპასუხო ვიზიტების ორგანიზება უნდა შეათანხმონ. დისკუსიები უნდა მოიცავდეს სომხეთის სუვერენიტეტს, რეგიონულ მშვიდობას, იძულებით გადაადგილებული სომხების საჭიროებებს, კულტურულ მემკვიდრეობასა და სამხედრო ესკალაციის შედეგებს. გენოციდის შესახებ განათლებისა და ანტისემიტიზმის წინააღმდეგ თანამშრომლობა პრინციპული და უწყვეტი უნდა იყოს და პოლიტიკური მხარდაჭერის სანაცვლო გარიგებად არ უნდა წარმოჩნდეს.

მეოთხე — იერუსალიმის სომხური თემისა და მემკვიდრეობის ორმხრივ დღის წესრიგში შეტანა. სომხეთმა იერუსალიმის სომხურ საპატრიარქოსა და ადგილობრივ წარმომადგენლებთან კონსულტაციით უნდა იმუშაოს პრაქტიკულ შეთანხმებებზე თემის უსაფრთხოების, რელიგიური ობიექტებით სარგებლობისა და სომხური კულტურული და ინსტიტუციური ინტერესების დაცვის შესახებ. მათი საჭიროებები ამ ურთიერთობის ფარგლებში უშუალო ყურადღებას იმსახურებს.

მეხუთე — სომხეთის დამოუკიდებელი რეგიონული პოლიტიკის შენარჩუნება. ისრაელთან თანამშრომლობა არ უნდა მოითხოვდეს ირანთან დაპირისპირებაში მონაწილეობას ან პალესტინის სახელმწიფოებრიობისა და მშვიდობიანი მოსახლეობის დაცვის მხარდაჭერაზე უარის თქმას. სომხეთმა პალესტინა 2024 წლის ივნისში აღიარა. მან უნდა განმარტოს, რომ ისრაელთან კონსტრუქციული ურთიერთობები, პალესტინელთა უფლებები და ირანთან უსაფრთხო ურთიერთობა სუვერენიტეტისა და მშვიდობიანი თანაარსებობის ერთიან პოლიტიკაში თავსდება.

ექვსთვიანი პროგრამა გაზომვადი შედეგებით

მომდევნო ექვსი თვისთვის სომხეთმა მაღალი რანგის კოორდინატორი უნდა დანიშნოს, ორმხრივი კონსულტაციების ახალი რაუნდი მოითხოვოს, უსაფრთხოების დოკუმენტირებული დღის წესრიგი მოამზადოს და ორი განხორციელებადი სამოქალაქო თანამშრომლობის პროექტი დაიწყოს. მისმა საელჩოებმა სხვადასხვა ებრაულ ორგანიზაციასთან უწყვეტი დისკუსიები უნდა მოაწყონ, მათ შორის იმ ინსტიტუტებთან, რომლებსაც სომხურ მხარესთან ურთიერთობა უკვე აქვთ.

წარმატება უნდა შეფასდეს მოქმედი საკომუნიკაციო არხებით, სომხეთის შეშფოთებაზე შინაარსიანი პასუხებით, საპასუხო ვიზიტებითა და ისეთი პროექტებით, რომლებიც გამოცხადების შემდეგაც გრძელდება. შეხვედრა ან ფოტო მხოლოდ მაშინ არის სასარგებლო, თუ იგი უთანხმოების მართვის უნარის მქონე ურთიერთობას ქმნის.

„ჰაიქის ისრის“ სომხურ სტრატეგიულ ცენტრში მიგვაჩნია, რომ სომხეთმა საკუთარი ინტერესები ყველგან უნდა წარმოადგინოს, სადაც მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებები მიიღება. აზერბაიჯანის ურთიერთობა ისრაელთან უფრო ქმედითი სომხური დიპლომატიის საჭიროებას აჩენს. სომხეთმა იმდენად ფართო დამოუკიდებელი წვდომა და თანამშრომლობა უნდა შექმნას, რომ მისი უსაფრთხოება, სუვერენიტეტი და რეგიონული როლი მხოლოდ ბაქოს მონათხრობით ვერ აიხსნას.