სომხეთის შესაძლებლობის ფანჯარა: თურქეთთან ურთიერთობების ნორმალიზაცია

ქართული თარგმანი მომზადებულია hayki.net-ის ოფიციალური ინგლისური ვერსიის მიხედვით. ყდა წარმოდგენილია ინგლისური ორიგინალიდან.

სომხეთმა თურქეთთან სახმელეთო საზღვრის გახსნისა და დიპლომატიური ურთიერთობების დამყარების შესახებ დაჩქარებული, პრაქტიკული შეთანხმების მიღწევისკენ უნდა იმუშაოს. ბოლო ორმხრივი წინსვლა და ანკარასა და ბაქოს შორის საჯარო უთანხმოება შესაძლებლობას ქმნის, შემოწმდეს, რამდენად მზად არის თურქეთი, ნორმალიზაცია მისი დამოუკიდებელი მნიშვნელობის საფუძველზე განავითაროს.

შინაარსიანი პროცესი — თუმცა მთავარი საკითხი ჯერ დაუსრულებელია

ეს შესაძლებლობა დისციპლინირებულ დიპლომატიას მოითხოვს. სომხეთმა თავისი მიდგომა თურქეთის იდენტიფიცირებად ინტერესებსა და არსებულ ვალდებულებებზე უნდა ააგოს, ხოლო თურქეთ–აზერბაიჯანის ალიანსის მდგრადობა უსაფრთხოების მუდმივ ფაქტორად გაითვალისწინოს. უშუალო მიზანი უნდა იყოს ერთობლივად შეთანხმებული განხორციელების გრაფიკი, რომელიც უკვე აღებული ვალდებულებებით დაიწყება და სრულ ნორმალიზაციამდე მიიყვანს მხარეებს.

დღევანდელი შესაძლებლობა იმ მოვლენებს ემყარება, რომლებიც თურქეთსა და აზერბაიჯანს შორის ოქტომბრის დაძაბულობას წინ უძღოდა. 2025 წლის სექტემბერში სომხეთისა და თურქეთის სპეციალური წარმომადგენლები შეთანხმდნენ, დაეჩქარებინათ საზღვრის კვეთის შესახებ ადრინდელი შეთანხმების განხორციელება და ჩაეტარებინათ ტექნიკური კვლევები გიუმრი–ყარსის რკინიგზისა და ელექტროენერგიის ურთიერთდაკავშირების საკითხებზე. მათ ასევე დაადასტურეს, რომ ნორმალიზაცია წინაპირობების გარეშე გაგრძელდებოდა. შემდგომ, 2026 წლის აპრილში, ყარსში ერთობლივი სარკინიგზო სამუშაო ჯგუფი შეიკრიბა. ამ ნაბიჯებმა პრაქტიკული დღის წესრიგი ჩამოაყალიბა, თუმცა მხოლოდ ტექნიკური განხილვები მოქმედ სატრანსპორტო კავშირს არ ნიშნავს.

2026 წლის მაისში ორმა ქვეყანამ ისტორიული ანის ხიდის ერთობლივი აღდგენის შესახებ პროტოკოლს მოაწერა ხელი. სექტემბერში ნიკოლ ფაშინიანმა და რეჯეფ თაიფ ერდოღანმა არსებული შეთანხმებების განხორციელება, ბიზნესკავშირების გაძლიერება და რეგიონული სატრანსპორტო კავშირების განბლოკვა განიხილეს. ეს მოვლენები აჩვენებს, რომ ნორმალიზაციას უფრო ფართო ინსტიტუციური და ეკონომიკური საფუძველი შეექმნა.

მიუხედავად ამისა, წინსვლასა და დასრულებას შორის განსხვავება არსებითია. 2026 წლის მაისში თურქეთის მიერ პირდაპირი ვაჭრობის შესახებ გამოცხადებულმა გადაწყვეტილებამ მესამე ქვეყნების გავლით გადაზიდულ საქონელზე სომხეთის ან თურქეთის წარმოშობის ან საბოლოო დანიშნულების ქვეყნად მითითება დაუშვა. მას საერთო სახმელეთო საზღვარი არ გაუხსნია.

13 ოქტომბერს არარატ მირზოიანმა ნორმალიზაციის პროცესი მნიშვნელოვნად მომწიფებულად აღწერა, თუმცა პირდაპირ აღიარა, რომ საზღვარი კვლავ დაკეტილი იყო. მისი ოპტიმიზმი პოლიტიკური შეფასება იყო და არა შეთანხმებული გახსნის თარიღის გამოცხადება.

რას ცვლის ანკარა–ბაქოს დავა

ოქტომბრის დავამ გამოავლინა განსხვავებები სუვერენიტეტის, პოლიტიკური გავლენისა და თურქეთ–აზერბაიჯანის სოლიდარობის საზღვრების საკითხებზე. 13 ოქტომბრის განცხადებაში აზერბაიჯანის მმართველმა „ახალმა აზერბაიჯანის პარტიამ“ პირდაპირ გააკრიტიკა თურქეთის მმართველ პარტიასთან დაკავშირებული ფიგურები, დაიცვა აზერბაიჯანის ურთიერთობა ისრაელთან და უარყო შიდა საქმეებში ჩარევა. შესაბამისად, უთანხმოება ცალკეულ კომენტატორებს შორის აზრთა გაცვლას სცდება.

თუმცა ამ ვითარების სტრატეგიულ განხეთქილებად შეფასება ნაადრევი იქნებოდა. 15 ოქტომბერს ჰაქან ფიდანმა მიდგომებში განსხვავება აღიარა, მაგრამ ხაზი გაუსვა ორმხრივი ურთიერთობების სიმტკიცესა და ორი ქვეყნის ხელმძღვანელობის გადაწყვეტილებას, დაიცვან ისინი.

სომხეთისთვის სასარგებლო დასკვნა უფრო ვიწროა: ახლო ალიანსის ფარგლებშიც კი ანკარასა და ბაქოს განსხვავებული ინტერესები აქვთ. სომხურმა დიპლომატიამ უნდა შეისწავლოს სივრცე, რომელსაც ეს განსხვავებები ორმხრივი გადაწყვეტილებებისთვის ქმნის. მან ნორმალიზაცია თურქეთის აზერბაიჯანის წინააღმდეგ მიმართვის მცდელობად არ უნდა წარმოაჩინოს, რადგან ეს მოწინააღმდეგეებს პროცესის შეფერხების დამატებით არგუმენტს მისცემდა.

ნორმალიზაცია თურქეთის იდენტიფიცირებად ინტერესებს უნდა ემსახურებოდეს

სომხეთის ყველაზე ძლიერი დიპლომატიური შეთავაზება პრაქტიკულია: მოქმედი ურთიერთობები ორივე ქვეყანას უფრო პროგნოზირებად სამეზობლოსა და ვაჭრობის, ტრანსპორტისა და რეგიონული თანამშრომლობის დამატებით შესაძლებლობებს მისცემდა.

თურქეთის ბოლო გზავნილები ამ შეთავაზების წინ წაწევის საფუძველს იძლევა. სტამბოლში სომხეთის დამოუკიდებლობის დღის მიღებაზე გამოსვლისას საგარეო საქმეთა მინისტრის მოადგილემ ბერის ეკინჯიმ ნორმალიზაცია ორმხრივ პროცესად აღწერა და ტრანსპორტის, ენერგეტიკის, კულტურისა და პირდაპირი ვაჭრობის სფეროებში გადადგმულ ნაბიჯებს გაუსვა ხაზი. ეს ფორმულირება კონკრეტული წინადადებებისთვის შესაძლებლობას ქმნის, თუმცა არ ადასტურებს, რომ ანკარამ თავის უფრო ფართო რეგიონულ გათვლებზე უარი თქვა.

ამიტომ სომხეთმა საზღვრის გახსნა საერთო ორმხრივი დღის წესრიგის განხორციელებად უნდა წარმოადგინოს. რეგიონულმა მშვიდობამ და სატრანსპორტო პროექტებმა ეს დღის წესრიგი შეიძლება გააძლიეროს, ხოლო თითოეულ პრაქტიკულ სომხურ–თურქულ ღონისძიებას საკუთარი დასაბუთება, პასუხისმგებელი ინსტიტუტები და განხორციელების ვადები უნდა ჰქონდეს.

სომხეთის პრიორიტეტები

განხორციელების თარიღებით განსაზღვრული შეთანხმების მიღწევა. პირველი პრიორიტეტი უნდა იყოს 2022 წლის ივლისის შეთანხმების განხორციელება, რომელიც მესამე ქვეყნების მოქალაქეებს სახმელეთო საზღვრის კვეთის უფლებას აძლევს. სომხეთმა უნდა შესთავაზოს დაწყების კონკრეტული თარიღი, საჯაროდ გამოქვეყნებული დაშვების წესები, სამუშაო საათები და პრობლემების მოგვარების მექანიზმი. ეს შეზღუდული გახსნა უნდა იქცეს საწყის ეტაპად სომხეთისა და თურქეთის მოქალაქეებისთვის საზღვრის ხელმისაწვდომობისა და რეგულარული სატვირთო მოძრაობის მიმართულებით.

იმ პროცედურების მომზადება, რომლებიც ღია საზღვარს გამოსაყენებელს გახდის. საბაჟო გაფორმება, სატრანსპორტო ნებართვები, დაზღვევა, სანიტარიული კონტროლი და გადახდის მექანიზმები შეთანხმებულ მომზადებას მოითხოვს. ოქტომბერში სომხეთისა და თურქეთის მინისტრების შეხვედრაზე უკვე განიხილეს სანიტარიულ და ვეტერინარულ კონტროლს დაქვემდებარებული საქონელი. სომხეთმა ასეთი კონტაქტები ექსპორტიორებსა და სატრანსპორტო კომპანიებთან შემუშავებულ მოქმედების საკონტროლო ჩამონათვალად უნდა აქციოს.

დიპლომატიური ურთიერთობების განვითარება კავშირების პარალელურად. ღია გადასასვლელი ღირებული იქნებოდა, მაგრამ მდგრადი ნორმალიზაცია დავების მართვისა და მოქალაქეთა დახმარების მუდმივ არხებსაც მოითხოვს. სომხეთმა უნდა მიაღწიოს შეთანხმებას დიპლომატიური ურთიერთობების დამყარებისა და წარმომადგენლობის პრაქტიკული პირობების შესახებ და პარალელურად განაგრძოს ტექნიკური სამუშაო ტრანსპორტის სფეროში.

სუვერენული უფლებამოსილების დაცვა ყველა სატრანსპორტო შეთანხმებაში. სომხეთმა უნდა მოითხოვოს ეფექტიანი იურისდიქცია საკუთარ ტერიტორიაზე, საზღვრის მართვაზე, საბაჟო ფუნქციებსა და ინფრასტრუქტურის უსაფრთხოებაზე. სომხეთსა და აშშ-ს შორის გამოქვეყნებული TRIPP-ის ჩარჩო პირდაპირ აღიარებს სომხეთის სუვერენიტეტსა და იურისდიქციას, მათ შორის სასაზღვრო და საბაჟო ოპერაციებზე. განხორციელების შეთანხმებები სწორედ ამ ვალდებულებების შესაბამისად უნდა შეფასდეს.

ადგილობრივი ბიზნესის მომზადება და ალტერნატივების შენარჩუნება. სომხეთმა უნდა შეაფასოს, რომელ სექტორებს შეიძლება მოუტანოს სარგებელი ახალმა წვდომამ და რომელთაც შეიძლება ადაპტაციის სირთულეები შეექმნათ. გახსნას უნდა ახლდეს ექსპორტის ხელშეწყობა, კონკურენციის ზედამხედველობა და დაზარალებული მცირე ბიზნესების მხარდაჭერა. საქართველოსა და ირანთან ურთიერთობები და სატრანსპორტო კავშირები პრიორიტეტად უნდა დარჩეს, რათა სომხეთს რამდენიმე მოქმედი მარშრუტი ჰქონდეს და მომავალ შეფერხებებზე დამოკიდებულება შეამციროს.

წარმატების შეფასება მოქმედებითა და მდგრადობით

სომხეთმა მომდევნო სამი თვისთვის განხორციელების მიზნობრივი პროგრამა უნდა შესთავაზოს: მზადყოფნის ერთობლივი შეფასება, საზღვრის პირველი ეტაპის გახსნის თარიღით განსაზღვრული შეთანხმება და წვდომის გაფართოების გამოქვეყნებული თანმიმდევრობა. ეს მოლაპარაკებებისთვის რეკომენდებული გრაფიკია და არა პროგნოზი, რომ ნორმალიზაცია ამ პერიოდში შეიძლება დასრულდეს.

წინსვლა უნდა შეფასდეს რეალური გადაკვეთებით, მოქმედი საბაჟო პროცედურებით, საიმედო სატვირთო მოძრაობითა და ინსტიტუციური დიპლომატიური კონტაქტით. სარკინიგზო კვლევებსა და აღდგენით პროექტებს მკაფიო ეტაპები უნდა ჰქონდეს. გამონაკლისის სახით გახსნები პროგნოზირებად წვდომად უნდა გარდაიქმნას.

ნორმალიზაცია თავდაცვისთვის მზადების გაგრძელების პარალელურადაც უნდა მიმდინარეობდეს. სომხეთს შეუძლია განავითაროს დიპლომატიური ურთიერთობები და ვაჭრობა და შეამციროს იზოლაცია ისე, რომ შეინარჩუნოს თავისი ისტორიული პოზიციები, დაიცვას სომხური კულტურული მემკვიდრეობა და გადაუჭრელ უსაფრთხოების საკითხებზე იმუშაოს.

შესაძლებლობა დაგროვილი დიპლომატიური წინსვლის ისეთ შეთანხმებებად გარდაქმნაა, რომლებიც სომხეთის არჩევანს გააფართოებს. ანკარა–ბაქოს დაძაბულობამ შეიძლება მოქმედებისთვის დამატებითი სივრცე შექმნას, მაგრამ სომხეთის სტრატეგია ამ დაძაბულობის შემცირების შემთხვევაშიც სასარგებლო უნდა დარჩეს. მოქმედი საზღვარი და მდგრადი ორმხრივი ინსტიტუტები მეზობელ სახელმწიფოებს შორის დროებით უთანხმოებაზე უფრო ხანგრძლივ სარგებელს მოიტანდა.