Հայքի թվային ինքնիշխանությունը

Զգուշացում, որը Հայքն արդեն ստացել է

2026 թվականի հոկտեմբերի 11-ին Երևանում օգտատերերը չէին կարողանում Yandex տաքսի պատվիրել կամ ստուգել հանրային տրանսպորտի ժամանման ժամանակը՝ ընկերության ռուսաստանյան տվյալների կենտրոնների վրա անօդաչու թռչող սարքերի հարձակումներից հետո։ Yandex-ը հաստատեց, որ հոկտեմբերի 8–11-ի հարձակումների հետևանքով դադարեցվել է Սասովոյի և Վլադիմիրի կենտրոնների աշխատանքը, իսկ Կալուգայի ենթակառուցվածքի մի մասը վնասվել է։ Հայքում Yandex-ի ղեկավարը վերջերս հայտնել էր, որ Yandex Go-ի տեղական լսարանը կազմում է ամսական մոտ մեկ միլիոն ակտիվ օգտատեր։ Հայքի սահմաններից դուրս ընթացող պատերազմը խափանել էր մեր երկրի ներսում օգտագործվող ծառայությունները։

Պարսից ծոցում 2026 թվականի պատերազմը ցույց տվեց, թե ֆիզիկական հարձակումներն ինչպես կարող են շարքից հանել ամպային խոշոր ծառայություններ մատուցողներին։ Մարտին AWS-ը հաղորդեց Արաբական Միացյալ Էմիրություններում երկու օբյեկտի ուղիղ հարվածների և Բահրեյնում մոտակայքում անօդաչուի հարվածից առաջացած վնասների մասին։

Սեպտեմբերին AWS-ը հայտարարեց, որ չի կարող վերականգնել իր Բահրեյնի տարածաշրջանում անհասանելի մնացած ռեսուրսների կամ բացառապես ԱՄԷ-ի մեկ հասանելիության գոտում տեղակայված տվյալների հասանելիությունը։ Ֆիզիկական ոչնչացումը ամիսներ տևող խափանումների էր հանգեցրել։

Ուկրաինան նաև ցույց տվեց արտերկրում վերականգնման հնարավորություններ ունենալու կարևորությունը։ 2022 թվականի հուլիսին Amazon-ը հաղորդեց, որ AWS-ն ամպային միջավայր է տեղափոխել Ուկրաինայի կենսական տվյալների 10 պետաբայթը, այդ թվում՝ 27 նախարարության և 18 համալսարանի տվյալներ։ Հայքը պետք է պաշտպանված ներքին ենթակառուցվածքը համատեղի վստահելի օտարերկրյա իրավազորություններում պահվող գաղտնագրված պահուստային պատճենների հետ։

Պաշտպանությունը ներառել ենթակառուցվածքի կառուցման մեջ

Ստորգետնյա տվյալների կենտրոնները կայացած ինժեներական մոդել են։ Նորվեգական Green Mountain-ը Ռենեսյոյի իր կենտրոնը շահագործում է ՆԱՏՕ-ի զինամթերքի նախկին պահեստի տարածքում։ Օպերատորը նշում է ՏՏ սարքավորումների առավելագույն՝ 25 մեգավատտ հզորություն և էլեկտրամատակարարման երեք անկախ աղբյուր։ Այս օրինակը ցույց է տալիս, որ լեռնային կառույցները կարող են ապահովել առևտրային հաշվողական համակարգերի լայնածավալ աշխատանքը։

Հայքի համար առաջարկում եմ սկզբնական ցանց՝ առնվազն երկու աշխարհագրորեն տարանջատված կենտրոններով, որոնք ունեն էլեկտրամատակարարման և կապի անկախ ուղիներ։ Ստորգետնյա պաշտպանությունը պետք է առաջնահերթ ընդգրկի քաղաքացիական ռեգիստրները, կենսական բժշկական գրառումները, վճարային ենթակառուցվածքը և հանրային ծառայությունների հարթակները։ Հարմար ժայռային զանգվածի ներսում կառուցելու նպատակը կարևոր սարքավորումները պայթյունի հարվածից և բեկորներից պաշտպանելն է։ Երկրաբանական և ծախսային գնահատումները պետք է որոշեն համապատասխան վայրերը և յուրաքանչյուր կենտրոնի համար անհրաժեշտ պաշտպանությունը։

Պաշտպանությունը պետք է տարածվի նաև օժանդակ ենթակառուցվածքի և աշխատակիցների մուտքի վրա։ Սեյսմակայունությունը, ջրահեռացումը, հրդեհային պաշտպանությունը, պահուստային էլեկտրամատակարարումը, հովացումը և առանձին օպտիկամանրաթելային ուղիները պետք է գնահատվեն միասին։ Ֆինանսավորումը պետք է պայմանավորված լինի անկախ ինժեներական փորձաքննությամբ և պաշտպանության չափելի չափանիշներով։

Պահանջել տեղական տվյալներ և տեղում գործելու կարողություն

Հայքում ծառայություններ մատուցող ընկերությունները պետք է հստակ պարտավորություններ ունենան այն տվյալների նկատմամբ, որոնցից կախված են երկրի կենսական ծառայությունները։ Այդ պարտավորությունները պետք է սկզբում ընդգրկեն ֆինանսները, հեռահաղորդակցությունը, առողջապահությունը, տրանսպորտը և խոշոր թվային հարթակները, ապա ընդլայնվեն՝ ըստ հանրային նշանակության և ծավալի։ Մատակարարները պետք է երկրի ներսում պահպանեն անհրաժեշտ տվյալների արդիական պատճենները և ապացուցեն, որ սահմանված նվազագույն ծառայությունը կարող է շարունակվել, երբ օտարերկրյա ենթակառուցվածքն անհասանելի է դառնում։

Տեղական տվյալների բազայի հետ միասին պետք են նաև ծառայությունը մատուցելու համար անհրաժեշտ ծրագրային ապահովումը, հաշվողական հզորությունները և լիազորված հասանելիությունը։ Տաքսի հարթակը կարող է դադարել գործել նույնիսկ Հայքում սերվերներ ունենալու դեպքում, եթե օգտատերերի նույնականացման կամ մեքենաների ուղարկման համար կախված է անհասանելի օտարերկրյա համակարգից։ Կարգավորումը պետք է անդրադառնա այս կախվածությանը։

Կարգավորող մարմինները պետք է պահանջեն գործնական փորձարկումներ․ վերահսկվող վարժանքի ընթացքում մատակարարին անջատել արտերկրյա հոսթինգային ենթակառուցվածքից և ստուգել, թե Հայքում որ ծառայություններն են շարունակում գործել, որքան արագ են վերականգնվում և որքան վերջին տվյալ կարող է կորչել։ Վերականգնման սահմանաչափերը պետք է համապատասխանեն խափանման հնարավոր վնասին։ Համատեղ օգտագործվող տեղական հոսթինգը կարող է փոքր մատակարարներին օգնել կատարել պահանջները՝ առանց սեփական կենտրոններ կառուցելու։

Հայքն արդեն ունի այս մոտեցման հիմքը։ Կիբեռանվտանգության մասին օրենքը, որն ուժի մեջ է մտել 2026 թվականի հունվարին, սահմանում է կենսական նշանակության 14 ոլորտ և ներառում ֆիզիկական անվտանգության պահանջներ։ Հաջորդ քայլը պետք է լինի երկրի ներսում գործունեության շարունակականության հստակ չափանիշների սահմանումը՝ փուլային ներդրմամբ, անկախ աուդիտներով և մասնավոր կյանքի պաշտպանության կիրառելի երաշխիքներով։

«Հայկի նետ» Հայկական ռազմավարական կենտրոնում մենք կարծում ենք, որ թվային ինքնիշխանությունը պետք է չափվի ճգնաժամի ընթացքում երկրի գործունակությունը պահպանելու կարողությամբ։ Պաշտպանված տվյալների կենտրոնները, Հայքի ներսում օգտագործելի տվյալները և վերականգնման փորձարկված մեխանիզմները պետք է դառնան մեր ազգային անվտանգության քաղաքականության մասը։ Հայքում օգտագործվող կենսական ծառայությունները պետք է ունենան Հայքում աշխատունակ մնալու վստահելի ծրագիր։