Մեկ ազգ, բայց երկու պետությո՞ւն

Վեճ՝ համերաշխության սահմանների շուրջ

Անմիջական վեճը վերաբերում է Ադրբեջանի կրթական հաստատություններում գլխաշորերի նկատմամբ կիրառվող սահմանափակումներին և թուրք քաղաքական գործիչների քննադատությանը։ Հոկտեմբերի 13-ի՝ ադրբեջանական լրատվամիջոցներում հրապարակված հայտարարությամբ իշխող «Ենի Ադրբեջան» կուսակցությունն ուղղակիորեն հակադարձեց նախագահի խորհրդական Օքթայ Սարալին և Թուրքիայի իշխող կուսակցության պատգամավորներին։ Նրանց միջամտությունները ներկայացվեցին որպես Ադրբեջանի ներքին գործերին միջամտություն։ Այսպիսով, արձագանքը հնչեց իշխող կուսակցության մակարդակով․ խոսքը միայն մեկնաբանների միջև վեճի մասին չէր։

Տարաձայնության հիմքում եղբայրության վերաբերյալ մրցակցող ակնկալիքներն են։ «Ենի Ադրբեջան» կուսակցության քննադատած ելույթները Ադրբեջանի ներքին կրոնական քաղաքականությունը դարձնում են թուրքական քաղաքական բանավեճի առարկա։ Բաքվի պատասխանը ինքնիշխանության սահման է գծում այդ բանավեճի շուրջ․ սերտ հարաբերությունները գործընկերոջ ներքին կարգավորումները ձևավորելու իրավունք չեն տալիս։ Ընդհանուր ազգային պատկանելության գաղափարը սրում է հակասությունը, քանի որ ներքին քաղաքական փաստարկներն անմիջապես լսարան են գտնում սահմանի մյուս կողմում։

Վեճը դուրս է եկել նաև հռետորաբանության շրջանակներից։ Հոկտեմբերի 16-ին Ադրբեջանի գլխավոր դատախազությունը հայտարարեց թուրք սյունակագիր Ջելալ Չիֆթչիի նկատմամբ քրեական վարույթի մասին։ Հաջորդ հայտարարությամբ նշվեցին Թուրքիայում գործող ևս յոթ անձինք, որոնց մեղադրանք էր առաջադրվել բռնի քաղաքական փոփոխությունների և կրոնական հրահրման ենթադրյալ կոչերի համար։ Դրանք Ադրբեջանի իշխանությունների մեղադրանքներն են, ոչ թե անկախ կարգով հաստատված մեղավորություն։ Երկկողմ հարաբերությունների տեսանկյունից նշանակալի է Բաքվի՝ քրեական վարույթի միջոցով արձագանքելու որոշումը։

Ուղերձը հստակ է․ Ադրբեջանի ղեկավարությունը չի համարում, որ Թուրքիայի հետ սերտ հարաբերությունները թուրք քաղաքական կամ կրոնական գործիչներին անսահմանափակ դեր են տալիս Ադրբեջանի ներքին կյանքում։ Բաքուն պաշտպանում է դաշինքի ներսում ինքնուրույն որոշումներ կայացնելու իր իրավունքը։

Ադրբեջանական փորձագիտական փաստարկները․ համագործակցություն՝ առանց ենթակայության

Ֆարհադ Մամեդովի մեկնաբանությունն ինքնիշխանության փաստարկի ամենահստակ ձևակերպումներից է։ Հոկտեմբերի 14-ին հրապարակված հոդվածում նա փոխադարձ ընկալումների մեջ հուզական ճգնաժամ էր արձանագրում և պնդում, որ երկու պետությունների գոյությունը բնական սահմաններ է դնում ինտեգրման համար։ Տարաձայնությունների աղբյուրների թվում նա նշում էր Թուրքիայում Ադրբեջանի՝ Իսրայելի հետ հարաբերությունների և դպրոցական հագուստի կանոնների քննարկումները, իսկ Ադրբեջանում՝ Թուրքիայի՝ Հայաստանի հետ հարաբերությունների քննարկումները։ Նրա առաջարկած սահմանագիծն անցնում էր հռետորական առճակատման և պետական որոշումների մակարդակում փոփոխությունների միջև։

Մամեդովի միջամտությունը կարևոր է, քանի որ վերլուծական հիմնավորում է տալիս ինքնիշխանության այն սահմանին, որը պաշտպանվում է իշխող կուսակցության արձագանքում։ Այս փաստարկը համատեղելի է շարունակվող ռազմավարական համագործակցության հետ․ համերաշխությունը դառնում է ապակայունացնող, երբ մեկնաբանվում է որպես գործընկերոջ ընտրությունները թելադրելու իրավունք։ Այս տրամաբանությամբ ավելի հստակ սահմանները դաշինքը պաշտպանում են այն ակնկալիքներից, որոնք այն չի կարող բավարարել։

Զարդուշտ Ալիզադեն Հայաստանի հարցում այլ քաղաքական տրամաբանություն է առաջ քաշում։ Օգոստոսին նա պնդում էր, որ Թուրքիան պետք է բացի Հայաստանի հետ սահմանը, և որ դա կնպաստի հայ–ադրբեջանական մերձեցմանը։ Եթե ճնշման լծակի տրամաբանությունը կարգավորումը պայմանավորում է զիջումներով, ապա Ալիզադեն հենց կարգավորումն է դիտարկում որպես տարածաշրջանային միջավայրի բարելավման միջոց։

Այս հակադրության նշանակությունն այն ընտրությունների մեջ է, որոնք այն բացահայտում է։ Ինքնիշխանությունը կարող է հիմնավորել Հայաստանի նկատմամբ առկա ճնշման պահպանումը, բայց նաև՝ Թուրքիայի կողմից իր տարածաշրջանային շահերին ծառայող բացման նախաձեռնությունը։ Ուստի ադրբեջանական բանավեճում նույն դաշինքը կառավարելու մրցակցող մոտեցումներ կան։

Թուրքական բանավեճը․ զսպվածություն, տարբերություններ և եղբայրության պաշտպանություն

Հոկտեմբերի 13-ի իր հոդվածում Այդըն Սեզերն ընդգծում էր երկու երկրների քաղաքական և հասարակական տարբեր փորձառությունները։ Նա զգուշացնում էր թուրքական ներքաղաքական դերակատարների՝ Ադրբեջանի ներքին կարգավորումների կամ արտաքին հարաբերությունների վրա սեփական ակնկալիքները պարտադրելու փորձերից։ Նրա փաստարկում մեծ տեղ են զբաղեցնում գործնական շահերը և սեփական ուղին ընտրելու Ադրբեջանի կարողությունը։ Նրա ներդրումն այն բացատրությունն է, որ առանձին ընտրությունների ընդունումը կարող է լինել կայուն գործընկերության պայման, այլ ոչ դրանից նահանջ։

Թուրքիա–Ադրբեջան բարեկամության, համագործակցության և համերաշխության հիմնադրամի նախագահ Այգյուն Աթթարը հարցին մոտենում էր հենց հարաբերությունների պահպանման տեսանկյունից։ Իր կոչում նա շեշտում էր առաջնորդների ընդհանուր կամքը, դաշինքային շրջանակը և հանրային գործիչների պատասխանատվությունը՝ թույլ չտալու, որ սադրիչ փոխադարձ ելույթները վնասեն հասարակական կապերին։ Նրա ինստիտուցիոնալ դերը միջամտությանը տալիս է որոշակի նպատակ․ պահպանել այն հասարակական և քաղաքացիական հարաբերությունները, որոնք դաշինքը պահում են կառավարական կապերից դուրս։

KAFKASSAM-ի ղեկավար Հասան Օքթայը սեպտեմբերյան հարցազրույցում պնդում էր, որ գործընկեր մնալու համար երկու երկրները պարտավոր չեն Իսրայելի հարցում կատարել միանման դիվանագիտական քայլեր։ Նա վեճը կապում էր նաև արտաքին մանիպուլյացիայի հետ։ Երկկողմ հարաբերությունների համար ավելի էականը նրա՝ դիվանագիտական տարբերակված մոտեցումների պաշտպանությունն է․ Իսրայելի հարցում առանձին դիրքորոշումների ընդունումը գործնական սահման կդներ ինքնաբերաբար համընկնող քաղաքականության պահանջների վրա։

Այս միջամտությունները միասին առաջարկում են գործընկերությունը պաշտպանելու երեք ճանապարհ՝ ընդունել տարբեր շահերը, զսպել վնասակար հրապարակային հռետորաբանությունը և համագործակցությունը պաշտպանել որպես արտաքին ճնշում ընկալվող ազդեցություններից։ Դրանց ընդհանուր մտահոգությունը հարաբերությունների կայունությունն է, իսկ տարբերությունը՝ այն, թե քաղաքական որքան միօրինակություն է այդ կայունությունը պահանջում։

Պաշտոնական դիվանագիտությունը փորձում է զսպել տարաձայնությունը

Կառավարական մակարդակում Թուրքիայի արձագանքը շեշտադրում է ռազմավարական հարաբերությունների պահպանումը։ Հոկտեմբերի 15-ին Բաքվում արտաքին գործերի նախարար Հաքան Ֆիդանն ընդունեց, որ կարող են տարբեր մոտեցումներ առաջանալ, միաժամանակ կոչ անելով չօգտագործել դրանք գործընկերությունը վնասելու համար։ Նա հանդես եկավ ուղիղ քննարկումների օգտին՝ սոցիալական ցանցերում առճակատման փոխարեն։

Նախագահական շփումները հետագայում ամրապնդեցին այս մոտեցումը։ Ադրբեջանի պաշտոնական հաղորդագրության համաձայն՝ Էրդողանն ու Ալիևը հոկտեմբերի 21-ին հեռախոսազրույցում վստահություն հայտնեցին համագործակցության շարունակության վերաբերյալ և քննարկեցին Անկարայում Թյուրքական պետությունների կազմակերպության գագաթնաժողովին մասնակցելու Էրդողանի հրավերը։

Ղեկավարություններն ուղիղ դիվանագիտությամբ փորձում են թույլ չտալ, որ հրապարակային առճակատումը թելադրի երկկողմ օրակարգը։ Այս մակարդակի հավաստիացումները պետական կառույցներին հնարավորություն են տալիս շարունակել համագործակցությունը, մինչ քաղաքական վեճը զսպվում է։

Դերերի այս բաժանումը դրվագի առանցքային առանձնահատկությունն է․ քաղաքական գործիչներն ու մեկնաբանները վիճարկում են համերաշխության իմաստը, իսկ դիվանագիտական և նախագահական բարձր մակարդակները վերահաստատում են գործընկերությունը։ Վտանգն այն է, որ շարունակվող հրապարակային առճակատումը ներքաղաքական առումով ավելի ծախսատար է դարձնում այն զսպվածությունը, որի վրա հիմնված է այս կառուցվածքը։

Ռազմավարական համագործակցությունը մնում է հիմնական հակակշիռը

Ռազմական և էներգետիկ համագործակցությունը երկու կառավարություններին էլ ծանրակշիռ պատճառներ է տալիս՝ զսպելու վեճը։

Հոկտեմբերի 2-ին երկու երկրների պաշտպանության նախարարները Շուշիում քննարկեցին ռազմական, ռազմատեխնիկական և ռազմական կրթության ոլորտներում համագործակցությունը։ Ադրբեջանական հաղորդագրությունում ընդգծվում էր նաև համատեղ զորավարժությունը։ Առանձին՝ Թուրքիայի պաշտպանության նախարարությունը հայտնել էր հոկտեմբերի 13-ին «Ateş Serbest» զորավարժության միջոցառմանը Ադրբեջանի գլխավոր շտաբի պետի մասնակցության մասին։ Սրանք հրապարակային լարվածության ժամանակաշրջանում կոնկրետ ինստիտուցիոնալ շփումներ են։

Էներգետիկ համագործակցությունն այլ հակակշիռ է։ Սեպտեմբերյան էներգետիկ համաժողովում պաշտոնյաներն ընդգծեցին Իգդիր–Նախիջևան գազատարը, արդյունահանման նախագծերում մասնակցությունը, գազի մատակարարումները և Թուրքիայում ադրբեջանական ներդրումները։ Այսպիսի պայմանավորվածությունները ստեղծում են համագործակցության շարունակական առևտրային և ռազմավարական շահեր՝ նույնիսկ քաղաքական ակնկալիքների տարբերության պայմաններում։

Ինստիտուցիոնալ շրջանակը նույնպես նշանակալի է։ 2021 թվականի Շուշիի հռչակագիրը նախատեսում է խորհրդակցությունների և օգնության մեխանիզմներ անվտանգության սպառնալիքների դեպքում՝ քաղաքական և տնտեսական լայն համագործակցության հետ միասին։ Դրա դրույթները չպետք է մեկնաբանել որպես միջազգային յուրաքանչյուր հարցում ինքնաբերաբար միանման վարքագիծ դրսևորելու խոստում։

Գործընկերության ռազմավարական հիմքերը պահպանվում են։ Վեճը վերաբերում է այդ գործընկերության ներսում քաղաքական սահմաններին, մինչդեռ պաշտպանական կառույցներն ու էներգետիկ նախագծերը շարունակում են երկու պետությունները կապել միմյանց։

Հայաստանը՝ դաշինքի ներսում ինքնուրույնության սահմանների փորձաքար

Հայաստանի համար ամենաէական հարցն այն է, թե արդյոք տարաձայնությունները փոխում են հարաբերությունների կարգավորումը սեփական երկկողմ շահերով առաջնորդելու Անկարայի պատրաստակամությունը։

Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարությունը հստակ նշում է, որ Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման քայլերն իրականացվում են Ադրբեջանի հետ սերտ խորհրդակցությամբ։ Անկարան այսպիսով Բաքվի հետ համակարգումը դարձրել է կարգավորման իր քաղաքականության բաղադրիչ։ Հարցն այն է, թե այդ համակարգումն ինչպես է ազդում թուրքական որոշումների ժամկետների և բովանդակության վրա։

Մամեդովի հոկտեմբերի 20-ի հարցազրույցը բացահայտ ձևակերպում է լծակի փաստարկը։ Նա հայ–թուրքական փակ սահմանը ներկայացնում էր որպես Հայաստանում սահմանադրական փոփոխություններ խթանելու գործիք և հարցնում, թե ինչ խթան կմնա, եթե սահմանը նախապես բացվի։ Այս մոտեցումը Թուրքիայի կարգավորման քայլերի հերթականությունը կապում է Ադրբեջանի բանակցային նպատակների հետ։

Սահմանի բացման օգտին Ալիզադեի դիրքորոշումը հակադարձում է այդ հերթականությունը․ կարգավորումը պետք է նպաստի մերձեցմանը, այլ ոչ հաջորդի դրան։ Հայկական դիվանագիտության համար տարբերությունը կոնկրետ է․ սահմանի բացումը դիտարկվո՞ւմ է որպես նախնական զիջումների դիմաց պարգև, թե՞ որպես ավելի կայուն տարածաշրջանային հարաբերություն կառուցելու գործիք։

Հետևաբար գործնական չափանիշն իրականացումն է՝ սահմանային կարգավորումները, տրանսպորտային կապերը, դիվանագիտական քայլերը և դրանց կցված պայմանները։ Հայաստանի վերաբերյալ թուրքական ավելի ջերմ հայտարարությունն ուշադրության արժանի ազդակ է։ Իսկ իրականացված քայլը, որը պահպանվում է ադրբեջանական առարկությունների պայմաններում, Թուրքիայի ավելի մեծ ինքնուրույնության ավելի համոզիչ ապացույց կլիներ։

Հետևություններ Հայաստանի քաղաքականության համար

Հայաստանը չպետք է իր ռազմավարությունը կառուցի սպասվող թուրք–ադրբեջանական պառակտման վրա։ Շարունակվող պաշտպանական համագործակցությունը նշանակում է, որ հրապարակային անհամաձայնությունը չի կարող հիմք դառնալ անվտանգային համակարգման թուլացման ենթադրության համար։

Միաժամանակ սխալ կլիներ երկու երկրների շահերը համարել նույնական։ Հայկական դիվանագիտությունը պետք է զարգացնի փաստարկներ՝ ուղղված կանխատեսելի սահմանների, առևտրի, տրանսպորտի և տարածաշրջանային կայունության հարցերում Թուրքիայի սեփական շահերին։ Այդ փաստարկների արդյունավետությունը պետք է ստուգել կոնկրետ, ստուգելի պայմանավորվածություններով, այլ ոչ սպասումով, որ Անկարան հրապարակայնորեն կհեռանա Բաքվից։

Հայաստանը պետք է նաև տարանջատի տարաձայնությունը դիվանագիտական հնարավորությունից։ Կրոնական քաղաքականության շուրջ հակասությունն ինքնին Հայաստանի հարցում փոխզիջման պատրաստակամություն չի ստեղծում։ Կարգավորման ժամկետների և պայմանների շուրջ տարբերություններն ավելի անմիջական նշանակություն ունեն։

Դիտարկման կենտրոնում պետք է լինեն այն որոշումները, որոնք ծախսեր են առաջացնում կամ փոխում հաստատված գործելակերպը՝ երկկողմ շփումների սահմանափակումներ, ռազմական համագործակցության ընդհատումներ, էներգետիկ պայմանավորվածությունների փոփոխություններ կամ անհամաձայնության պայմաններում իրականացվող կարգավորման քայլեր։ Հենց այս զարգացումներն ակնկալիքների շուրջ վեճը կվերածեին ռազմավարական վարքագծի փոփոխության։

Ի՞նչ է փոխվում

Այս դրվագում տեսանելի փոփոխությունը եղբայրությունից բխող պարտավորությունների ավելի բաց վիճարկումն է։ Ադրբեջանը պնդում է ներքին քաղաքականությունն ու արտաքին հարաբերություններն ինքնուրույն որոշելու իր իրավունքը։ Թուրքական փաստարկները՝ այդ ազատությունն ընդունելու օգտին, գոյակցում են ավելի սերտ քաղաքական համընկնման պահանջների հետ։ Երկու կառավարություններն էլ աշխատում են թույլ չտալու, որ մրցակցող ակնկալիքները խաթարեն ռազմավարական համագործակցությունը։

Սա վեճ է դաշինքի քաղաքական պայմանների, այլ ոչ դրա ռազմավարական հիմքերի շուրջ։ Համերաշխության հասարակական ակնկալիքները ճնշման տակ են, իսկ ռազմական համագործակցությունը, էներգետիկ շահերն ու ղեկավարությունների համակարգումը շարունակվում են։ Այս տարբերակումը բացատրում է, թե ինչպես կարող են ավելի սուր հռետորաբանությունն ու կայուն համագործակցությունը միաժամանակ գոյություն ունենալ։

«Մեկ ազգ, երկու պետություն» ձևակերպումն իր իսկ ստեղծած լարվածության պատասխանը պարունակում է։ Ազգային ընդհանրության գաղափարը պահպանում է համերաշխությունը, բայց երկու կառավարություններ շարունակում են պատասխանատու մնալ առանձին շահերի և ընտրությունների համար։ Հայաստանի հնարավորությունն այդ շահերի տարբերությունները բացահայտելու և այդ տարածքը գործնական պայմանավորվածությունների վերածելու մեջ է։ Սպասվող խզումը քաղաքականության թույլ հիմք է․ դաշինքի սահմանների ճշգրիտ ըմբռնումն ավելի ամուր հիմք է։