ერთი ერი, მაგრამ ორი სახელმწიფო?

დავა სოლიდარობის საზღვრების შესახებ

უშუალო დაპირისპირება უკავშირდება შეზღუდვებს, რომლებიც აზერბაიჯანის საგანმანათლებლო დაწესებულებებში თავსაბურავების ტარებას ეხება, და თურქი პოლიტიკური ფიგურების კრიტიკას. 13 ოქტომბრის განცხადებაში, რომელიც აზერბაიჯანულმა მედიამ გაავრცელა, მმართველმა „ახალმა აზერბაიჯანის პარტიამ“ პირდაპირ დაუპირისპირდა პრეზიდენტის მრჩეველ ოქთაი სარალსა და თურქეთის მმართველი პარტიის წევრებს. მან მათი ჩარევა აზერბაიჯანის შიდა საქმეებში ჩარევად შეაფასა. ეს იყო მმართველი პარტიის პასუხი და არა უბრალოდ კომენტატორებს შორის უთანხმოება.

უთანხმოების ცენტრში ძმობის შესახებ ურთიერთსაწინააღმდეგო მოლოდინებია. ის ჩარევები, რომლებსაც „ახალი აზერბაიჯანის პარტია“ შეეწინააღმდეგა, აზერბაიჯანის შიდა რელიგიურ პოლიტიკას თურქეთის პოლიტიკურ დებატებში აქცევს. ბაქოს პასუხი ამ დებატების გარშემო სუვერენულ ზღვარს ავლებს: ახლო ურთიერთობები არ იძლევა პარტნიორის შიდა მოწყობის განსაზღვრის უფლებას. საერთო ეროვნული ნარატივი დაპირისპირებას აძლიერებს, რადგან შიდა არგუმენტები საზღვრის მეორე მხარეს დაუყოვნებლივ იძენს აუდიტორიას.

დავა რიტორიკასაც გასცდა. 16 ოქტომბერს აზერბაიჯანის გენერალურმა პროკურატურამ თურქი მიმომხილველის, ჯელალ ჩიფთჩის, წინააღმდეგ საქმის წარმოების შესახებ განაცხადა. შემდგომ განცხადებაში დასახელდა თურქეთში მოქმედი კიდევ შვიდი პირი, რომლებსაც ძალადობრივი პოლიტიკური ცვლილებისა და რელიგიური შუღლის გაღვივებისკენ სავარაუდო მოწოდებების გამო ბრალი წაუყენეს. ეს კვლავ აზერბაიჯანის ხელისუფლების ბრალდებებია და არა დამოუკიდებლად დადგენილი დასკვნები ბრალეულობის შესახებ. მათი ორმხრივი მნიშვნელობა ბაქოს გადაწყვეტილებაშია, პასუხი სისხლისსამართლებრივი წარმოებით გასცეს.

ამ ყველაფრის გზავნილი ნათელია: აზერბაიჯანის ხელმძღვანელობა თურქეთთან ახლო ურთიერთობას არ განიხილავს როგორც თურქი პოლიტიკური ან რელიგიური აქტორებისთვის აზერბაიჯანის შიდა ცხოვრებაში შეუზღუდავი როლის მინიჭებას. ბაქო ალიანსის ფარგლებში გადაწყვეტილების მიღების თავისუფლებას იცავს.

აზერბაიჯანელი ექსპერტების არგუმენტები: თანამშრომლობა დაქვემდებარების გარეშე

ფარჰად მამედოვის კომენტარი სუვერენიტეტის არგუმენტის ერთ-ერთ ყველაზე მკაფიო ფორმულირებას გვთავაზობს. 14 ოქტომბერს გამოქვეყნებულ ესეში მან ურთიერთაღქმებში ემოციური კრიზისი აღწერა და ამტკიცებდა, რომ ორი სახელმწიფოს არსებობა ინტეგრაციას ბუნებრივ საზღვრებს უწესებს. უთანხმოების წყაროებად მან დაასახელა თურქეთში აზერბაიჯანის ისრაელთან ურთიერთობისა და სკოლებში ჩაცმის წესების განხილვა, ასევე აზერბაიჯანში თურქეთის სომხეთთან ურთიერთობის განხილვა. მის მიერ შემოთავაზებული ზღვარი გადიოდა რიტორიკულ დაპირისპირებასა და სახელმწიფო გადაწყვეტილებების დონეზე ცვლილებებს შორის.

მამედოვის ჩარევა მნიშვნელოვანია, რადგან მმართველი პარტიის პასუხში გამოკვეთილ სუვერენულ ზღვარს ანალიტიკურ დასაბუთებას აძლევს. ეს არგუმენტი სტრატეგიული თანამშრომლობის გაგრძელებასთან თავსებადია: სოლიდარობა დესტაბილიზაციის წყაროდ იქცევა, როცა მას პარტნიორის არჩევანის მართვის უფლებად მიიჩნევენ. ამ განმარტებით, უფრო მკაფიო საზღვრები ალიანსს იცავს მოლოდინებისგან, რომელთა დაკმაყოფილებაც მას არ შეუძლია.

ზარდუშტ ალიზადე სომხეთთან დაკავშირებით განსხვავებულ პოლიტიკურ ლოგიკას ავითარებს. აგვისტოში ის ამტკიცებდა, რომ თურქეთმა სომხეთთან საზღვარი უნდა გახსნას და რომ ეს სომხურ–აზერბაიჯანულ დაახლოებას დაეხმარებოდა. იქ, სადაც ზეწოლის ბერკეტის არგუმენტი ნორმალიზაციას დათმობებზე დამოკიდებულს ხდის, ალიზადე თავად ნორმალიზაციას განიხილავს რეგიონული გარემოს გაუმჯობესების საშუალებად.

ამ კონტრასტის მნიშვნელობა მის მიერ გამოვლენილ არჩევანშია. სუვერენიტეტს შეუძლია სომხეთზე არსებული ზეწოლის შენარჩუნება გაამართლოს, მაგრამ ასევე შეუძლია საფუძველი მისცეს თურქეთის ისეთ გახსნილობას, რომელიც მის საკუთარ რეგიონულ ინტერესებს ემსახურება. ამდენად, აზერბაიჯანულ დებატებში ერთი და იმავე ალიანსის მართვის ურთიერთკონკურენტული მიდგომები არსებობს.

თურქული დებატები: თავშეკავება, განსხვავება და ძმობის დაცვა

13 ოქტომბრის წერილში აიდინ სეზერმა ორი ქვეყნის განსხვავებულ პოლიტიკურ და სოციალურ გამოცდილებას გაუსვა ხაზი. მან გააფრთხილა თურქეთის შიდა აქტორების მცდელობების წინააღმდეგ, თავიანთი მოლოდინები აზერბაიჯანის შიდა მოწყობისთვის ან საგარეო ურთიერთობებისთვის მოეხვიათ თავს. მისი არგუმენტი დიდ მნიშვნელობას ანიჭებს პრაგმატიზმსა და აზერბაიჯანის უნარს, საკუთარი კურსი გაატაროს. მისი წვლილი იმის ახსნაა, თუ რატომ შეიძლება განსხვავებული არჩევანის მიღება მდგრადი პარტნიორობის პირობა იყოს და არა მისგან უკან დახევა.

თურქეთ–აზერბაიჯანის მეგობრობის, თანამშრომლობისა და სოლიდარობის ფონდის თავმჯდომარე აიგიუნ ათარი საკითხს თავად ურთიერთობის დაცვის კუთხით მიუდგა. თავის მიმართვაში მან ხაზი გაუსვა ლიდერების საერთო ნებას, ალიანსის ჩარჩოსა და საჯარო ფიგურების პასუხისმგებლობას, თავიდან აიცილონ საზოგადოებრივი კავშირების დაზიანება გამაღიზიანებელი ურთიერთგამოხმაურებებით. მისი ინსტიტუციური როლი ამ ჩარევას განსაკუთრებულ მიზანს ანიჭებს: იმ საზოგადოებრივი და სამოქალაქო ურთიერთობების შენარჩუნებას, რომლებიც ალიანსს სამთავრობო არხების მიღმაც ამყარებს.

KAFKASSAM-ის ხელმძღვანელი ჰასან ოქთაი სექტემბრის ინტერვიუში ამტკიცებდა, რომ პარტნიორებად დარჩენისთვის ორ ქვეყანას ისრაელთან დაკავშირებით იდენტური დიპლომატიური ჟესტების გაკეთება არ სჭირდება. მან დაპირისპირება გარე მანიპულაციასაც მიაწერა. ორმხრივი ურთიერთობისთვის უფრო მნიშვნელოვანი მისი არგუმენტია დიპლომატიური განსხვავებულობის დასაცავად: ისრაელის საკითხზე განსხვავებული პოზიციების მიღება ავტომატური თანხვედრის მოთხოვნებს პრაქტიკულ ზღვარს დაუწესებდა.

ერთობლივად, ეს ჩარევები პარტნიორობის დაცვის სამ გზას გვთავაზობს: განსხვავებული ინტერესების მიღებას, საზიანო საჯარო რიტორიკის შეკავებასა და თანამშრომლობის დაცვას იმ ზეწოლისგან, რომელიც გარედან მომდინარედ აღიქმება. მათი საერთო საზრუნავი ურთიერთობის მდგრადობაა; განსხვავება კი ისაა, რამდენად დიდ პოლიტიკურ ერთგვაროვნებას მოითხოვს ეს მდგრადობა.

ოფიციალური დიპლომატია უთანხმოების შეკავებას ცდილობს

სამთავრობო დონეზე თურქეთის პასუხში აქცენტი სტრატეგიული ურთიერთობების შენარჩუნებაზე კეთდებოდა. 15 ოქტომბერს ბაქოში საუბრისას საგარეო საქმეთა მინისტრმა ჰაქან ფიდანმა აღიარა, რომ განსხვავებული მიდგომები შეიძლება წარმოიშვას, თუმცა მოუწოდა, ისინი პარტნიორობის დასაზიანებლად არ გამოიყენონ. ის სოციალური მედიის საშუალებით დაპირისპირების ნაცვლად პირდაპირ განხილვას ემხრობოდა.

შემდგომ ეს მიდგომა საპრეზიდენტო არხმაც განამტკიცა. აზერბაიჯანის ოფიციალური ცნობით, ერდოღანმა და ალიევმა 21 ოქტომბერს ისაუბრეს, თანამშრომლობის გაგრძელების რწმენა გამოთქვეს და განიხილეს ერდოღანის მიწვევა ანკარაში თურქულ სახელმწიფოთა ორგანიზაციის სამიტზე.

ხელმძღვანელობები პირდაპირ დიპლომატიას იყენებენ იმისთვის, რომ საჯარო დაპირისპირებამ ორმხრივი დღის წესრიგი არ განსაზღვროს. ამ დონეზე დამაიმედებელი გზავნილები მათ ინსტიტუტებს თანამშრომლობის გაგრძელების სივრცეს აძლევს, სანამ პოლიტიკური დავა შეკავებულია.

ამ ეპიზოდში შრომის ასეთი განაწილება ცენტრალურია: პოლიტიკური ფიგურები და კომენტატორები სოლიდარობის მნიშვნელობაზე დავობენ, ხოლო მაღალი დონის დიპლომატიური და საპრეზიდენტო არხები პარტნიორობას კიდევ ერთხელ ადასტურებენ. საფრთხე ისაა, რომ განმეორებადი საჯარო დაპირისპირება ზრდის იმ თავშეკავების შიდაპოლიტიკურ ფასს, რომელსაც ეს მოწყობა ეყრდნობა.

სტრატეგიული თანამშრომლობა ყველაზე ძლიერ საპირწონედ რჩება

სამხედრო და ენერგეტიკული თანამშრომლობა ორივე მთავრობას დაპირისპირების შეკავების ძლიერ მიზეზებს აძლევს.

2 ოქტომბერს ორი ქვეყნის თავდაცვის მინისტრები შუშაში შეხვდნენ და სამხედრო, სამხედრო-ტექნიკური და სამხედრო განათლების სფეროებში თანამშრომლობა განიხილეს. აზერბაიჯანულ ცნობაში ყურადღება მათ ერთობლივ სწავლებაზეც იყო გამახვილებული. ცალკე, თურქეთის თავდაცვის სამინისტრომ დააფიქსირა აზერბაიჯანის გენერალური შტაბის უფროსის მონაწილეობა 13 ოქტომბერს Ateş Serbest-ის სწავლების ღონისძიებაში. ეს საჯარო დაძაბულობის პერიოდში განხორციელებული კონკრეტული ინსტიტუციური კონტაქტებია.

ენერგეტიკული თანამშრომლობა კიდევ ერთ საპირწონეს ქმნის. სექტემბრის ენერგეტიკულ ფორუმზე ოფიციალურმა პირებმა ხაზი გაუსვეს იღდირ–ნახიჩევანის მილსადენს, მოპოვების ეტაპზე მონაწილეობას, გაზის მიწოდებასა და აზერბაიჯანულ ინვესტიციებს თურქეთში. ასეთი შეთანხმებები თანამშრომლობის მუდმივ კომერციულ და სტრატეგიულ ინტერესებს ქმნის მაშინაც კი, როცა პოლიტიკური მოლოდინები განსხვავდება.

ინსტიტუციური ჩარჩოც არსებითია. 2021 წლის შუშის დეკლარაცია უსაფრთხოების საფრთხეებთან დაკავშირებით კონსულტაციისა და დახმარების მექანიზმებს ადგენს, ფართო პოლიტიკურ და ეკონომიკურ თანამშრომლობასთან ერთად. მისი დებულებები არ უნდა დავიყვანოთ დაპირებამდე, რომ ყველა საერთაშორისო საკითხზე ქცევა ავტომატურად იდენტური იქნება.

პარტნიორობის სტრატეგიული საფუძვლები უცვლელი რჩება. დავა ამ პარტნიორობის შიგნით პოლიტიკურ საზღვრებს ეხება, ხოლო თავდაცვის ინსტიტუტები და ენერგეტიკული პროექტები ორ სახელმწიფოს კვლავ ერთმანეთთან აკავშირებს.

სომხეთი გამოცდაა იმისა, რამდენად დიდ დამოუკიდებლობას უშვებს ალიანსი

სომხეთისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი საკითხია, ცვლის თუ არა უთანხმოება ანკარის მზადყოფნას, ნორმალიზაცია საკუთარი ორმხრივი ინტერესების შესაბამისად განავითაროს.

თურქეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრო პირდაპირ აცხადებს, რომ სომხეთთან ნორმალიზაციის ნაბიჯები აზერბაიჯანთან მჭიდრო კონსულტაციებით ტარდება. ამდენად, ანკარამ ბაქოსთან კოორდინაცია ნორმალიზაციის პოლიტიკის ნაწილად აქცია. საკითხი ისაა, როგორ მოქმედებს ეს კოორდინაცია თურქეთის გადაწყვეტილებების ვადებსა და შინაარსზე.

მამედოვის 20 ოქტომბრის ინტერვიუში ზეწოლის ბერკეტის არგუმენტი პირდაპირ არის გამოთქმული. მან დახურული სომხურ–თურქული საზღვარი წარმოადგინა როგორც სომხეთში საკონსტიტუციო ცვლილების წახალისების ინსტრუმენტი და დასვა კითხვა, რა სტიმული დარჩებოდა, საზღვარი ჯერ რომ გახსნილიყო. ეს თურქეთის ნორმალიზაციის ღონისძიებების თანმიმდევრობას აზერბაიჯანის მოლაპარაკების მიზნებთან აკავშირებს.

ალიზადეს მხარდაჭერა საზღვრის გახსნისადმი ამ თანმიმდევრობას აბრუნებს: ნორმალიზაცია დაახლოებას ხელს შეუწყობდა და არა მას მოჰყვებოდა. სომხური დიპლომატიისთვის განსხვავება კონკრეტულია — საზღვრის გახსნა წინასწარი დათმობებისთვის ჯილდოდ განიხილება თუ უფრო სტაბილური რეგიონული ურთიერთობის მშენებლობის ინსტრუმენტად.

ამიტომ პრაქტიკული გამოცდა განხორციელებაა: სასაზღვრო შეთანხმებები, სატრანსპორტო კავშირები, დიპლომატიური ნაბიჯები და მათზე დართული პირობები. სომხეთის შესახებ თურქეთის უფრო თბილი განცხადება შესასწავლი სიგნალია. დასრულებული ღონისძიება, რომელიც აზერბაიჯანის წინააღმდეგობის მიუხედავად შენარჩუნდება, თურქეთის გაზრდილი დამოუკიდებლობის უფრო ძლიერი მტკიცებულება იქნებოდა.

შედეგები სომხეთის პოლიტიკისთვის

სომხეთმა თავი უნდა შეიკავოს თავისი სტრატეგიის თურქულ–აზერბაიჯანული მოსალოდნელი განხეთქილების გარშემო აგებისგან. თავდაცვის სფეროში თანამშრომლობის გაგრძელება ნიშნავს, რომ საჯარო უთანხმოებიდან უსაფრთხოების კოორდინაციის შემცირების ვარაუდის გამოტანა სანდო არ არის.

ამავე დროს, შეცდომა იქნებოდა ორი ქვეყნის ინტერესების იდენტურად მიჩნევაც. სომხურმა დიპლომატიამ უნდა შეიმუშაოს არგუმენტები, რომლებიც თურქეთის საკუთარ ინტერესებს უპასუხებს პროგნოზირებადი საზღვრების, ვაჭრობის, ტრანსპორტისა და რეგიონული სტაბილურობის სფეროებში. ეს არგუმენტები კონკრეტული, გადამოწმებადი შეთანხმებებით უნდა გამოიცადოს და არა მოლოდინით, რომ ანკარა ბაქოს საჯაროდ გაემიჯნება.

სომხეთმა უთანხმოება დიპლომატიური შესაძლებლობისგანაც უნდა განასხვაოს. რელიგიური პოლიტიკის გარშემო დაძაბულობა აუცილებლობით არ წარმოშობს სომხეთის საკითხზე კომპრომისის მზადყოფნას. ნორმალიზაციის ვადებისა და პირობების შესახებ განსხვავებები უფრო უშუალოდ მნიშვნელოვანია.

მონიტორინგი უნდა ფოკუსირდეს გადაწყვეტილებებზე, რომლებიც დანახარჯებს წარმოშობს ან დამკვიდრებულ პრაქტიკას ცვლის: ორმხრივი კონტაქტების შეზღუდვაზე, სამხედრო თანამშრომლობის შეფერხებაზე, ენერგეტიკული შეთანხმებების ცვლილებაზე ან ნორმალიზაციის ღონისძიებებზე, რომლებიც უთანხმოების მიუხედავად ხორციელდება. სწორედ ასეთი მოვლენები გარდაქმნიდა მოლოდინების შესახებ დავას სტრატეგიული ქცევის ცვლილებად.

რა იცვლება?

ამ ეპიზოდში თვალსაჩინო ცვლილება ძმობის ვალდებულებების უფრო აშკარა სადავო ხასიათია. აზერბაიჯანი ამტკიცებს თავის თავისუფლებას, თავად განსაზღვროს შიდა პოლიტიკა და საგარეო ურთიერთობები. თურქული არგუმენტები ამ თავისუფლების მიღების სასარგებლოდ უფრო მჭიდრო თანხვედრის მოთხოვნებთან თანაარსებობს. ორივე მთავრობა მუშაობს, რომ ამ ურთიერთსაწინააღმდეგო მოლოდინებმა სტრატეგიული თანამშრომლობა არ დაარღვიოს.

ეს ალიანსის პოლიტიკურ პირობებზე დავას წარმოადგენს და არა მის სტრატეგიულ საფუძვლებზე. სოლიდარობის შესახებ საზოგადოებრივი მოლოდინები ზეწოლის ქვეშაა; სამხედრო თანამშრომლობა, ენერგეტიკული ინტერესები და ხელმძღვანელობებს შორის კოორდინაცია გრძელდება. ეს განსხვავება ხსნის, როგორ შეიძლება უფრო მწვავე რიტორიკა და მდგრადი თანამშრომლობა ერთდროულად არსებობდეს.

„ერთი ერი, ორი სახელმწიფო“ თავად შეიცავს პასუხს მის მიერ შექმნილ დაძაბულობაზე. ეროვნული ნარატივი სოლიდარობას ამყარებს, მაგრამ ორი მთავრობა კვლავ ცალკეულ ინტერესებსა და არჩევანზე აგებს პასუხს. სომხეთისთვის შესაძლებლობა იმის დადგენაშია, სად იყოფა ეს ინტერესები, და ამ სივრცის პრაქტიკულ შეთანხმებებად გარდაქმნაში. მოსალოდნელი განხეთქილება პოლიტიკის სუსტი საფუძველია; ალიანსის საზღვრების ზუსტი გაგება — უფრო ძლიერი.