Личность → Гражданин → Государство

Այս տարի որոշել եմ ՀՀ քաղաքացու օրը շնորհավորել ձեզ՝ կիսվելով իմ պետական կառավարման տեսլականով՝ «Անհատ → Քաղաքացի → Պետություն»։

I. Անհատ

Պետության իրական սկիզբը

Պետությունը չի սկսվում սահմաններից, ինստիտուտներից կամ ղեկավարներից։ Այն սկսվում է մարդուց՝ անհատից։ Ցանկացած համակարգ, որքան էլ զարգացած թվա, սահմանափակված է այն մարդկանց որակով, որոնք կազմում են այդ համակարգը։ Եթե անհատը թույլ է, հոգնած, անառողջ կամ չգիտակցված, այդ նույնը անխուսափելիորեն կդառնա նաև պետության բնույթը։ Ոչ մի սահմանադրություն, ոչ մի բանակ և ոչ մի ղեկավարություն չի կարող փոխհատուցել ցածր որակի մարդկային հիմքը։

Ուստի առաջնային պատասխանատվությունը քաղաքական չէ, այլ կենսաբանական և հոգեբանական։ Ուժեղ անհատը պարզապես գոյատևող մարդ չէ, այլ այն մարդը, ով գործում է բարձր մակարդակով՝ իր մարմնի և մտքի ամբողջ ներուժով։ Առողջությունը անձնական հարմարություն չէ․ դա ազգային ռեսուրս է։ Քրոնիկ հիվանդություններով, հոգնածությամբ և կենսաբանական խախտումներով ապրող հասարակությունը չի կարող հստակ մտածել, արագ որոշումներ ընդունել և ստեղծել կայուն համակարգեր։ Այդ պատճառով անհատի զարգացումը պետք է սկսվի ֆիզիկական առողջությունից՝ ճիշտ սնունդից, շարժումից և երկարաժամկետ կենսունակությունից։

Միևնույն ժամանակ, գործող կրթական համակարգը չի բացահայտում մարդու ներուժը։ Այն բոլորին դիտարկում է որպես նույնական միավորներ և ձևավորում է համապատասխանող, բայց ոչ ստեղծող մարդկանց։ Սա ստեղծում է աշխատողներ, բայց ոչ կառուցողներ։ Փոխարենը, յուրաքանչյուր անհատ պետք է դիտարկվի որպես եզակի համակարգ՝ իր սեփական ունակություններով և ներուժով։ Նպատակը պետք է լինի ոչ թե «միջին» արդյունքը, այլ առավելագույն զարգացումը։ Ժամանակակից տեխնոլոգիաները, այդ թվում՝ անհատականացված կրթությունը և արհեստական բանականությունը, թույլ են տալիս իրականացնել այս մոտեցումը։

Բայց կա նաև ավելի խոր շերտ՝ ինքնագիտակցությունը։ Անհատը պետք է հասկանա, թե ով է ինքը՝ ոչ միայն անունով կամ ծագումով, այլ էությամբ։ Նա պետք է գիտակցի իր պատմությունը, իր արժեքը և իր ուղղությունը։ Առանց այս գիտակցության մարդը հեշտությամբ դառնում է արտաքին ազդեցությունների կրող և կախված ուրիշների ձևավորած պատկերացումներից։ Իսկ գիտակցված անհատը դառնում է կայուն, անկախ և ունակ՝ ինքնուրույն որոշումներ ընդունելու։ Միայն այդպիսի անհատներն են կարող դառնալ ամուր համակարգի հիմք։

II. Քաղաքացի

Անհատի ինտեգրումը համակարգին

Երբ ինքնագիտակցված և զարգացած անհատը միանում է պետությանը, նա դառնում է քաղաքացի։ Սակայն քաղաքացիությունը այստեղ պարզապես իրավական կարգավիճակ չէ։ Դա ակտիվ, շարունակական կապ է անհատի և համակարգի միջև։ Քաղաքացին այն մարդն է, ով ոչ միայն ապրում է պետության մեջ, այլ մասնակցում է դրա ձևավորմանը։

Այս մոդելում պետության և քաղաքացիների միջև կապը պետք է լինի մշտական և կառուցվածքային։ Ժամանակակից տեխնոլոգիաները հնարավորություն են տալիս ստեղծել այնպիսի համակարգ, որտեղ կապը ոչ թե ժամանակ առ ժամանակ է, այլ անընդհատ։ Թվային կառավարման միջոցով քաղաքացին կարող է անմիջապես ներգրավված լինել որոշումների կայացման, տեղեկատվության հոսքի և պետական գործընթացների մեջ։ Սա վերացնում է իշխանության և հասարակության միջև հեռավորությունը և պետությունը դարձնում է կենդանի համակարգ, այլ ոչ թե փակ կառույց։

Այս փուլում կարևոր է նաև հրաժարվել «թագավորի» մտածելակերպից։ Շատ հասարակություններ ընկնում են անձերի շուրջ ձևավորված հույզերի մեջ՝ կամ կուռք դարձնելով, կամ ամբողջությամբ մերժելով ղեկավարներին։ Սա ստեղծում է անկայունություն, քանի որ յուրաքանչյուր փոփոխություն դառնում է ցնցում։ Իրական քաղաքացին առաջնորդվում է ոչ թե անձերով, այլ համակարգով և արժեքներով։ Նրա հավատարմությունը ուղղված է սկզբունքներին, ոչ թե անհատներին։ Այդ դեպքում պետությունը մնում է կայուն՝ անկախ նրանից, թե ով է ղեկավարում այն։

Ամենախորը մակարդակում քաղաքացիությունը դառնում է ներքինացված վիճակ։ Պարտականությունները այլևս արտաքին պարտադրանք չեն։ Հարկ վճարելը, ծառայելը, հասարակությանը նպաստելը ընկալվում են որպես սեփական համակարգի պահպանման գործողություններ։ Այսինքն՝ մարդը հասկանում է, որ ինքը հենց այդ համակարգի մասն է։ Խուսափելը այլևս չի դիտվում որպես «խելացի քայլ», այլ որպես ինքնավնասում։ Երբ այս ընկալումը ձևավորվում է, հասարակությունը դառնում է միասնական և նպատակաուղղված ուժ։

III. Պետություն

Համակարգի արդյունքը

Պետությունը սկզբնակետ չէ, այլ արդյունք։ Այն ձևավորվում է անհատների և քաղաքացիների համադրվածությունից։ Եթե մուտքային որակը բարձր է, արդյունքը դառնում է ուժեղ։ Եթե այն թույլ է, պետությունը դառնում է անկայուն՝ անկախ արտաքին տեսքից։

Ավանդաբար պետությունը ընկալվում է որպես ծառայություն մատուցող կառույց։ Այն արձագանքում է խնդիրներին, լուծում է ճգնաժամերը և պահպանում կարգը։ Սակայն այս մոդելը սահմանափակ է։ Բարձր մակարդակի պետությունը պետք է դառնա ճարտարապետ։ Այն պետք է ձևավորի ապագան, կանխատեսի մարտահրավերները և կառուցի երկարաժամկետ համակարգեր։ Սա պահանջում է ռազմավարական մտածողություն, տվյալների վրա հիմնված որոշումներ և կանխարգելիչ գործողություններ։

Ազգային անվտանգության տեսանկյունից սա հանգեցնում է «ազգ-բանակ» գաղափարին։ Սա միայն ռազմականացում չէ, այլ ամբողջ հասարակության պատրաստվածություն։ Ուժեղ պետությունը պաշտպանվում է ոչ միայն բանակով, այլ ամբողջ բնակչության կարողություններով՝ ֆիզիկական, մտավոր և տեխնոլոգիական։ Երբ անհատները զարգացած են և քաղաքացիները ինտեգրված են, ամբողջ հասարակությունը դառնում է զսպման մեխանիզմ։

Փոքր երկրների համար, հատկապես Հայաստանի նման, աստիճանական առաջընթացը բավարար չէ։ «Հասնել» զարգացած երկրներին՝ նշանակում է միշտ հետ մնալ։ Փոխարենը անհրաժեշտ է թռիչքային զարգացում՝ շրջանցելով հին համակարգերը և ներդնելով հաջորդ սերնդի կառավարման, կրթության և տեխնոլոգիական մոդելներ։ Այսպես հնարավոր է ոչ թե ներկայում մրցել, այլ ապագայում հանդիպել մյուսներին։

ՎԵՐՋՆԱԿԱՆ ՄԻԱՑՈՒՄ

Անհատ → Քաղաքացի → Պետություն կապը տեսական չէ։ Այն ուղղակի և չափելի է։

Թույլ անհատը ստեղծում է պասիվ քաղաքացի։

Պասիվ քաղաքացին ստեղծում է խոցելի պետություն։

Ուժեղ անհատը ստեղծում է ակտիվ քաղաքացի։

Ակտիվ քաղաքացին ստեղծում է հզոր պետություն։